Ndërsa proceset në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) në Hagë po i afrohen fundit, çështja qëndron po në të njëjtën pikë: çfarë ndodh me drejtësinë për krimet e luftës Në Ballkan, kur epoka e proceseve të mëdha po mbyllet. Rasti më i freskët lidhet me vendimet që i përkasin së njëjtës periudhë, ku drejtësia u konkretizua me dënime për krime lufte ndaj figurave të njohura nga lufta në Kosovë.
Gjatë kohës kur po zhvilloheshin procese të mëdha dhe kur institucionet ndërkombëtare po i çonin deri në fund çështjet më të ndërlikuara, Gjykata dha dënim në shkallë të parë për krime lufte ndaj katër ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ky vendim, i dhënë në fazën e parë, u shoqërua nga pritshmëri të larta për vijimin e drejtësisë, duke qenë se bëhej fjalë për përgjegjësi të lidhura me krime lufte. Në atë moment, simbolika e procesit ishte e qartë: trajtimi ligjor i veprave të rënda nuk do të mbyllej me përfundimin e konfliktit, por do të ndiqej përmes gjykimeve konkrete.
Megjithatë, teksa epoka e proceseve të mëdha po i afrohet përfundimit, lind një pyetje praktike: kush do të vazhdojë të mbajë peshën e drejtësisë për rastet që lidhen me krimet e luftës në rajon? Në kontekstin e Ballkanit, ku konfliktet e viteve të fundit kanë lënë pas një trashëgimi të rëndë juridike, mbyllja e një kapitulli në Hagë nënkupton që mekanizmat e tjerë duhet të marrin rolin e tyre. Kjo vlen edhe për çështjet që ende nuk kanë gjetur zgjidhje përfundimtare, si dhe për rastet ku procedurat duhet të vijojnë në instanca të tjera.
Kur Hagëson proceset, drejtësia për krimet e luftës kërkon pasardhës
Në këtë periudhë, vëmendja kthehet edhe te mënyra si po strukturohet vazhdimësia e trajtimit të çështjeve penale ndërkombëtare. Dënimi në shkallë të parë për katër ish-drejtuesit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës tregon se proceset mund të japin rezultate të qarta, por njëkohësisht e bën edhe më të mprehtë debatin: çfarë ndodh pasi proceset kryesore përmbyllen. Në Ballkan, drejtësia për krimet e luftës nuk është vetëm një çështje e së shkuarës, por edhe e institucioneve që duhet të punojnë pa ndërprerje, pavarësisht se ku zhvillohen procedurat.
Vendimet e marra në shkallë të parë ishin një hap i rëndësishëm për të materializuar përgjegjësitë penale për krime lufte. Por përfundimi i proceseve në nivel të lartë krijon nevojën për një përgjigje të qëndrueshme për fatin e mëtejshëm të drejtësisë. Kjo është arsyeja pse pyetja “kush do të ofrojë drejtësi” mbetet aktuale: ajo nuk lidhet vetëm me një rast të vetëm, por me mënyrën se si sistemet juridike në rajon dhe strukturat përkatëse do të përballojnë çështjet e mbetura, si dhe rastet që kërkojnë trajtim të mëtejshëm.
Kur një periudhë gjyqësore drejt vendeve kryesore po mbyllet, Ballkani përballet me sfida të drejtpërdrejta organizative dhe ligjore. Është pikërisht kjo gjendje që e vendos në qendër vëmendjeje pyetjen se kujt i mbetet drejtësia pas mbylljes së proceseve në Hagë. Dënimi ndaj katër ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, i dhënë në shkallë të parë për krime lufte, shërben si pikë referimi për atë se sa domethënëse kanë qenë këto procedura dhe pse, pas përfundimit të tyre, nevojitet një rrugë e qartë për vazhdimësinë.
Në fund, çështja nuk është thjesht mbyllja e një gjykimi, por ruajtja e parimit të drejtësisë për krimet e luftës në rajon. Ndërkohë që epoka e proceseve të mëdha në Hagë po shkon drejt mbylljes, mbetet të shihet se kush do të marrë përgjegjësinë e mëtejshme: instanca të tjera, procedurat ekzistuese dhe mekanizmat që mundësojnë që drejtësia të mos ngelet pezull. Në këtë mozaik, vendimi në shkallë të parë për katër ish-drejtuesit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës është një nga dëshmitë më konkrete se çfarë ka dhënë ky epokë dhe pse pyetja për drejtësinë pas saj ka rëndësi.
Botuar fillimisht në Albeu
