Ndërrimi i emrave të qyteteve në Kosovë gjatë periudhës së Luftërave Ballkanike ka qenë më shumë se një manovër administrative. Në rastet e Ferizajt, Shkupit dhe Hanit të Elezit, ndryshimi i toponimeve ka dalë si pjesë e një strategjie më të gjerë për “serbizimin” simbolik të territorit, ku administrata synonte të rishkruante identitetin historik e kulturor të vendeve të pushtuara.
Rasti i Ferizajt është veçanërisht domethënës për të kuptuar se si politika e riemërtimit u përdor si instrument. Para vitit 1912, qyteti njihej me emrin Ferizaj, ndërsa dokumentacioni i kohës shfaq edhe variante të lidhura me këtë toponim, si Ferizović, Ferisović dhe Ferisovitsch. Këto forma, sipas të dhënave të evidentuara, ruanin qartësisht bazën e emërtimit shqiptar, por kalonin drejt formave të tjera gjuhësore që shoqëroheshin me narrativën e pushtuesit.
Fokusi i vëmendjes tek Ferizaj lidhet drejtpërdrejt me zhvillimet politike të viteve 1912–1913. Pushtimi serb i Vilajetit të Kosovës gjatë Luftërave Ballkanike nuk solli vetëm ndryshime territoriale dhe administrative; ai nxori në pah edhe një transformim të peizazhit simbolik. Në këtë drejtim, ndryshimi i toponimeve konsiderohej si një nga mjetet kryesore për konsolidimin e kontrollit politik dhe për riformësimin e identitetit të vendeve nën administrim të ri.
Një studim i trajtuar për këtë temë, i mbështetur në materiale historike, thekson se për ta argumentuar qasjen, janë përdorur raporte konsullore austro-hungareze, harta të periudhës, gazetat bashkëkohore, dokumente të së drejtës ndërkombëtare dhe literaturë historiografike. Në këtë kornizë, emërtimet tradicionale të qyteteve e vendbanimeve—të përdorura gjatë periudhës osmane nga popullsia vendëse dhe nga përfaqësuesit diplomatikë evropianë—nisën të zëvendësoheshin gradualisht me forma sllave ose me emra të rinj, të lidhur me figura historike të përshtatura me narrativën shtetërore serbe.
Riemërtimi i Ferizajt: nga toponim vendas te emër i ri shtetëror
Një element që e bën rastin e Ferizajt të njohur edhe në dokumentime është fiksimi i lajmit në shtypin e kohës. Në faksimilin e gazetës vjeneze “Neue Freie Presse”, të datës 6 nëntor 1912, bëhet i njohur lajmi për ndërrimin e emrit nga Ferizaj në Uroshevac. Ky fakt tregon se ndryshimi i toponimit kishte dalë edhe përtej qarqeve lokale e administrative, duke u raportuar në gazeta të huaja që ndiqnin zhvillimet në rajon.
Rëndësia e këtyre ndryshimeve nuk kufizohet te një qytet i vetëm. Teksa përmenden edhe rastet e Shkupit dhe të Hanit të Elezit, kuptohet se strategjia nuk ka qenë veprim i izoluar. Përkundrazi, riemërtimet duken si pjesë e një logjike të përbashkët: vendbanimet e pushtuara shndërroheshin në objekte të një riformësimi të gjerë simbolik, me synimin për ta afruar territorin me një identitet të ri politik. Në këtë mënyrë, administrata e kohës synonte jo vetëm të vendoste rendin e saj, por edhe të ndikonte te mënyra se si kujtesa publike dhe interpretimi historik do të lidhej me vendet.
Në përmbledhje, ngjarja e Ferizajt nga Ferizaj në Uroshevac, e raportuar më 6 nëntor 1912, shërben si shembull konkret se si ndryshimi i toponimeve u përdor gjatë periudhës 1912–1913. Përtej emrit, procesi lidhej me transformime më të gjera të kontrollit dhe të identitetit, duke e bërë riemërtimin një mjet të politikës së pushtetit. E njëjta logjikë shfaqet edhe në raste të tjera si Shkupi dhe Hani i Elezit, ku ndryshimet në emërtesa përcillen si pjesë e një projekti më të gjerë për rishkrimin e peizazhit simbolik.
Botuar fillimisht në Koha.net
