Francis Fukuyama është kthyer sërish te ideja që e bëri atë një nga emrat më të njohur të mendimit politik modern: “fundi i historisë”. Tashmë kanë kaluar 37 vjet nga periudha kur teza u bë jashtëzakonisht e njohur në botën intelektuale dhe publike, por pyetja që shoqëron rikthimin e tij mbetet e njëjtë: a ka ndryshuar mendim Fukuyama?
Në një kontekst më kulturor, artikulli sjell edhe një referencë nga kinemaja. Nuk është e zakonshme që shumë mendimtarë publikë të përmenden si të cituar nga personazhi imagjinar i kapitenit James T. Kirk, nga anija kozmike “Enterprise”. Por Fukuyama përmendet pikërisht në këtë mënyrë, duke e lidhur idenë e “fundi të historisë” me një dialog që shfaqet në filmin “Star Trek VI: The Undiscovered Country”, i cili doli në vitin 1991.
Në atë film, personazhi i luajtur nga William Shatner është në një gjendje meditative dhe flet me kancelarin klingon. “Disa njerëz mendojnë se e ardhmja do të thotë fundin e historisë,” mediton Kirk. “Epo, ne ende nuk kemi mbetur pa histori.” Kjo linjë, e ngërthyer në një skenë dialoguese mes personazheve, kthehet në një metaforë të debatit që e shoqëroi tezën e famshme të viteve ’80 dhe fillimeve të ’90.
Kur filmi u shfaq dhe më pas, komente të tilla dëgjoheshin shpesh. Ato ishin referenca ndaj një teze që ishte aq e njohur, saqë praktikisht nuk kishte nevojë të shpjegohej. Teza i referohet një ideje që u përhap gjerësisht në publik: se evoluimi i historisë njerëzore mund të drejtohej drejt një pike kulmore, ku alternativat ideologjike do të humbnin forcën, duke e bërë “fundi i historisë” një koncept jo vetëm teorik, por edhe një shprehje të kuptueshme për këdo.
Fundi i historisë: 37 vjet më pas, çfarë thotë Fukuyama
Në artikull theksohet se, pavarësisht famës së madhe që mori ideja në vitet pas vitit 1991, debati nuk u mbyll kurrë. Përkundrazi, ndërsa koha kalonte dhe ngjarjet botërore prodhonin skenarë të reja, të njëjtët argumente ktheheshin sërish në qendër të vëmendjes, por me pyetje të reja: nëse historia po vazhdon, çfarë kuptimi kanë pretendimet fillestare? Dhe çfarë ndryshon kur e njëjta tezë rikthehet nga autori i saj, pas gati katër dekadash?
Rikthimi i Fukuyama-s, sipas rrjedhës së paraqitur, e çon diskutimin drejt një verifikimi më të drejtpërdrejtë të mendimit të tij. A ka ndryshuar ai perspektivë? A ka korrigjuar interpretimin fillestar? Apo ideja e “fundi i historisë” ka marrë forma të tjera gjatë kohës, duke u përshtatur me realitetet që dolën në pah më pas? Këto janë pyetje që dalin natyrshëm kur një koncept kaq i njohur kthehet në fokus edhe pas një periudhe kaq të gjatë.
Në këtë kuadër, artikulli e vendos tezën në një linjë lidhjeje kulturore dhe publike: nga fjalët meditative të kapitenit Kirk në një film të vitit 1991, deri te diskutimi i vazhdueshëm që ka ndjekur Fukuyama-n ndër vite. Ndërkohë, shqetësimi që ngrihet në tekst mbetet i njëjtë: pavarësisht se sa shpesh është folur për “fundin e historisë”, realiteti, sipas nëntekstit të vetë referencës së filmit, nuk ka qenë “pa histori”. Kështu, rikthimi te teoria shihet si një moment i ri në një debat të gjatë.
Pyetja qendrore mbetet: a ka ndryshuar mendim Francis Fukuyama? Rikthimi i tij sugjeron se diskutimi rreth tezes nuk është thjesht një kujtim historik i viteve ’90, por një problem që ende kërkon përgjigje dhe që vazhdon të jetë relevant në kohën kur ai flet përsëri për të. Ndërsa vitet kanë kaluar, koncepti “fundi i historisë” vazhdon të jetë një pikë referimi për ata që duan të kuptojnë se si mendimi politik dhe realitetet botërore ndikojnë te njëri-tjetri.
Botuar fillimisht në Gazeta Express