“Tash po e shoh që jeta koka me rrnue mërzitshëm shumë e gatë” është një fjali që e përcjell peshën e një jete të shënuar nga humbja. Historia e Ferdonijes është ritreguar përmes disa dokumentarëve dhe romaneve, ku në qendër mbetet pikëllimi i përhershëm, si dhe zelli për ta mbajtur shtëpinë ashtu siç ishte në kohën kur i kishte ende familjarët. Kjo narrativë e përjetshme shfaqet vazhdimisht në detaje të vogla: nga fotografitë e vendosura në mure, deri te përkujdesja për objekte që vazhdojnë të ruajnë praninë e atyre që nuk janë më.
Në dokumentarin e vitit 2005, “Ikona e Lotëve”, Ferdonija paraqitet në mëngjes, ulur nën portretet e burrit dhe të fëmijëve. Ajo përkund djepe të zbrazëta foshnjash për nipërit dhe mbesat që nuk do t’i ketë kurrë. Në atë skenë, emocionet shfaqen qartë teksa ajo flet për gjendjen shpirtërore që e ka shoqëruar vazhdimisht. Në dokumentar, ajo tregon se është rregullisht e “mbytur në lot”, duke e përforcuar idenë se tragjedia nuk ka vetëm momentin e saj fillestar, por jeton si një prani e vazhdueshme.
Pesëmbëdhjetë vjet më pas, në dokumentarin e vitit 2016, “Ferdonija” tregohet një tjetër kënd: filmi është i filmuar brenda shtëpisë së saj përgjatë dy vjetëve. Kjo mënyrë rrëfimi e afron edhe më shumë shikuesin me atmosferën e shtëpisë, ku çdo send duket se ka një rol në kujtesë. Dokumentari sjell rrobat e familjes të varura nën plastikë mbrojtëse, këpucët të vendosura rregullisht pranë derës së hyrjes dhe portrete që shtrihen nëpër të gjithë hapësirën. Këto elemente krijojnë një skenografi të menduar me kujdes, ku e kaluara ruhet si pjesë e përditshmërisë.
Gjatë rrëfimit brenda shtëpisë, Ferdonija shpjegon arsyen pse fotografitë nuk janë larguar. Ajo thotë se “Si ka mbaru lufta asnji fotografi s’e kam heqë prej vendi,.. e kur ta heq edhe fotografinë duket që tamam u shua”. Tek fjalia e saj, fotografia kthehet në një lloj lidhjeje: heqja e saj do të thoshte shkëputje edhe nga kujtesa. Në këtë mënyrë, dokumentari e shndërron shtëpinë në një hapësirë ku humbja nuk mbulohet, por mbahet gjallë.
Jeta mes lotëve dhe fotografive: Ferdonija e ruan kujtesën
Në “Ferdonija” (2016), shfaqet edhe mënyra si ajo i mban afër familjarët përmes veprimeve të përditshme. Ferdonija paraqitet duke qarë pranë varreve të familjes dhe duke vajtuar, ndërsa e mbyll me një formulim që shfaq qartë gjendjen e saj emocionale: “Tash po e shoh që jeta koka me rrnue mërzitshëm shumë e gatë”. Kjo fjali e bën më të drejtpërdrejtë temën e artikuluar në dokumentarë: jeta vazhdon, por me një ritëm të rënduar, të lidhur fort me atë që është humbur.
Edhe kur narrativat vijnë nga forma të ndryshme rrëfimi—dokumentarë dhe romane—tematika mbetet e qëndrueshme: pikëllimi i përhershëm i Ferdonijes dhe përpjekja për ta mirëmbajtur shtëpinë ashtu siç ishte kur familja ishte e plotë. Në përshkrimet që shtrihen nga “Ikona e Lotëve” (2005) te “Ferdonija” (2016), vërehet se kujtesa ndërtohet përmes objekteve dhe zakoneve. Portretet, rrobat e varura, këpucët pranë derës, djeppet e zbrazëta dhe hapësirat brenda shtëpisë ndërthuren për të treguar se tragjedia nuk mbaron me një datë—ajo vazhdon të reflektohet në mënyrën si dikush e organizon jetën e përditshme.
Botuar fillimisht në Koha.net