“A ekziston faji kolektiv?” është një pyetje që shfaqet shpesh kur flitet për luftëra, fjalë të ashpra, dhe kujtime që ende nuk janë shuar. Por përgjigjja që del nga rrëfimi është e qartë: faji kolektiv ekziston, megjithatë vetëm në një kusht—vetëm nëse bashkëfajtorët që duhen ndëshkuar identifikohen dhe mbajnë përgjegjësinë e tyre. Përndryshe, kur fajin e lë te “të gjithë”, përfundon duke barazuar viktimat me autorët.
Kolumnisti nis nga një vëzhgim i thjeshtë, por i drejtpërdrejtë për njerëzit: “Gjindja besojnë në lloj-lloj gjërash e më së paku në ato që duhen besuar.” Në këtë rrugë, ai sjell shembuj që tregojnë se si disa njerëz refuzojnë edhe atë që duhet—si për shembull vaksinimin e fëmijëve, apo bindje të gabueshme rreth botës. Mes këtyre ilustrimeve, ai përfshin edhe një histori personale: babai i tij në ditët e 24 marsit 1999 nuk besonte se kishte nevojë për arsyet e luftës dhe nuk priste një situatë reale siç ishte bombardimi i NATO-s. Në mendjen e tij, çdo gjë do të kishte një fund “të shpejtë” dhe Milosheviqi do të dorëzohej brenda pak ditësh.
Rrëfimi i mëngjesit të nesërm është i lidhur drejtpërdrejt me një realitet krejt tjetër nga ai që priste babai. Në atë kohë, familja e tij nuk kishte as bukë. Në frigorifer nuk kishte asgjë që të shërbente për një kaftjall: jo pashtetë, jo vezë, jo djathë. Kolumnisti tregon se çdo ditë tjetër do t’i kishin pasur këto gjëra; por në atë ditë, si për inat, mungesa u bë e plotë. Ishte pikërisht atëherë kur babai shprehu një optimizëm të rrezikshëm, duke thënë se “Për një ditë a dy, kryhet krejt”. Ai ofronte, në mënyrën e tij, siguritë e “vezë e pashtetë” që në fakt nuk erdhën.
Në atë mëngjes, kolumnisti doli të blinte bukë. Në dyqan shfaqet një kontrast i fortë: shërbenin një serb dhe një shqiptar, ndërsa shitësi shqiptar dukej i çmerritur. Me qytetarët, situata nuk ishte e qetë. Sipas rrëfimit, blerësit serbë dhe blerëset serbe po e maltretonin atë, po e kërcënonin dhe po e fyenin. Megjithatë, autori thekson se këto nuk ishin “Milosheviqi”—nuk ishin figura politike, as ushtarë. Ishin njerëz të zakonshëm, “qytetarë e qytetare”, të afërt, kojshi e kolegë. Kjo e kthen pyetjen fillestare në një tjetër: çfarë ndodh kur fajin e vendos te grupi, ndërkohë që autorësia dhe përgjegjësia nuk janë njësoj për të gjithë.
Faji kolektiv ekziston vetëm kur ndëshkojnë bashkëfajtorët e vërtetë
Nëna e autorit kishte një kolege serbe me të cilën shoqërohej që nga studimet. Sipas rrëfimit, ato kishin ndjekur të njëjtat lëndë, por për studentë serbë e për studentë shqiptarë. Historia merr një kthesë të hidhur kur, pasi nënës i pushuan punën, kolegia serbe nuk u solidarizua. Nuk u pa ndonjë ndihmë konkrete dhe as një pyetje e thjeshtë nëse kishin nevojë për diçka. Kolumnisti thekson se nevoja ishte reale: të dy prindërit ishin dëbuar nga puna brenda së njëjtës kohë dhe nuk kishin asnjë të ardhur të vetme. Në këtë pjesë, rrëfimi e çon lexuesin te një dallim i rëndësishëm mes besnikërisë, përgjegjësisë dhe heshtjes që mund të kthehet në bashkëfajësi.
Vendosja e fajit kolektiv, si koncept, shfaqet kështu si një temë që kërkon kujdes. Nëse një pjesë e njerëzve nuk bëjnë atë që u takon—nëse injorojnë padrejtësinë, e kalojnë me heshtje, ose kthehen në vegla që nxisin dhunën—atëherë përgjegjësia bëhet personale. Por kur problemi kthehet në një gjykim të përgjithshëm të “një populli”, viktimat rrezikojnë të ngatërrohen me ata që janë vërtet përgjegjës. Rrëfimi i mbështet këto ide me një realitet të hidhur të 24 marsit 1999, kur babai, në atë logjikë të gabuar, priste një “fund” të shpejtë, ndërsa familja përballej me mungesa të përditshme dhe me sjellje që vinin nga fqinjë e të njohur.
Kolona, e ndërtuar mbi kujtesë dhe detaje konkrete, e mban theksin te ideja se përgjegjësia nuk shpërndahet në mënyrë të verbër. Faji kolektiv mund të përmendet vetëm kur bashkëfajtorët që duhet të ndëshkohen vërtet identifikohen dhe trajtohen. Përndryshe, mbetet vetëm një gjykim i ashpër që i largon njerëzit nga e drejta dhe i afron me padrejtësinë e re.
Botuar fillimisht në Koha.net
