Gjendja në Shqipëri nuk duket se ka arritur atë që duhej të ishte pas përmbysjes së sistemit totalitar. Përtej pritshmërive që shumëkush i lidhi me ndryshimin pas viteve ’90, realiteti vazhdon të mbetet larg asaj që u ëndërrua. Dhe kjo nuk lidhet vetëm me periudhën e vështirë që përmendet shpesh në vite, si 2013-ë, 2017-ën, 2021-shin apo edhe 2025-ën e afërt.
Në këtë debat, nuk ndihmojnë as thirrjet për shifra dhe statistika të qeverisë apo të opozitës. Madje, çështja që vihet në qendër është se, në vendin tonë, edhe numerikët shpesh marrin ngjyra politike e partiake. Ndërkohë, fakti mbetet: edhe pse kanë kaluar 36 vite nga shkëputja zyrtare prej sistemit komunist, shumë njerëz e ndiejnë jetën si të mbetur në një rrugë ku pritshmëritë nuk po realizohen.
Artikulli e lidh këtë zhgënjim edhe me një ide të njohur që qarkullon si legjendë urbane: thuhet se Enver Hoxha, në fundin biologjik të jetës, u kishte thënë bashkëpunëtorëve të tij të merakosur se “5 vjet do t’më vajtoni, dhjetë vite do t’më shani, gjithë jetën do t’më kërkoni!”. Edhe pse këto fjalë konsiderohen të pamirëfillta si rrëfim, realiteti, sipas logjikës së shkrimit, duket se e sjell sërish në mendje atë lloj kërkimi. Pas përmbysjes, u përmendën fillimisht 5 vite vajtimi, pastaj periudha e shfryrjes dhe e shamjes, sidomos gjatë viteve 1997-1998, e më pas, që nga ajo kohë, në forma të ndryshme, u krijua një lloj dileme e vazhdueshme: “Ishim më mirë, kur ishim keq!”.
Pyetja që shtrohet është pse ndodh kjo. Përgjigjja nuk zbërthehet në një analizë të vetme, por renditen disa arsye që kanë të bëjnë me mënyrën si e perceptojnë njerëzit kohën. Sipas argumentimit, ata vlerësojnë qetësinë dhe sigurinë e një periudhe kur, pavarësisht mjeteve me të cilat arrihej, “shteti diktaturë e ligjit” ofronte një lloj rregulli të qartë: në burg hynte, thuhet, edhe i pasuri edhe i varfëri, kur vepronte përballë kohës së fiksuar në ligj.
Në të njëjtën linjë, vlerësohet edhe ideja e barazisë përpara pasojave penale. Ndërsa sot, sipas përshkrimit, burgu shihet si destinacion i shumicës, por përjashtimet që lidhen me pushtetin e minojnë këtë perceptim. Po ashtu përmendet diferencimi ekonomik: “pasurimi galopant” dhe ndarja e dukshme mes një grushti njerëzish të lidhur me pushtetin, krahasuar me varfërinë në rritje. Në këtë tabelë, vendoset edhe roli i shërbimeve bazë si arsimi, shëndetësia dhe buka, që në atë kohë përshkruhen si më të aksesueshme pavarësisht sa para kishte dikush, ndërsa sot shoqëria e ka humbur, sipas tekstit, ndjeshmërinë njerëzore.
Protesta për neokomunizmin: kur kërkohet zgjidhja me mjete të së shkuarës
Përtej këtyre ndjesive, shkrimi thekson se nuk po flitet vetëm për statistika të ftohta. Në fokus është edhe krahasimi me punësimin: dikur thuhet se kishte punë “për këdo”, ndërsa sot përmendet papunësia. Po ashtu përmendet mënyra si punësohej në administratë, ku sipas argumentimit punësoheshin më të diturit e kohës, ndërsa aktualisht, në perceptimin e publikut, vendosen shpesh “kriminelë e analfabetë” në vend të atyre që kanë arsim dhe njohuri. Në fund të kësaj matrice, përmendet edhe solidariteti i familjes ndërbreznore: gjysh-fëmijë-nipër, kundrejt një realiteti ku pohohet se po i kthehet mallë të shohësh e të takosh të vegjlit, dhe të jetosh më pranë tyre.
Shkrimi e çon më tej paradoksin: gjendja nuk shihet si thjesht dështim i demokracisë ndaj socializmit, por si dështim i qeverisjeve postdiktaturë ndaj asaj që pret qytetari. Dhe si rrjedhojë, kërkimi i zgjidhjes po bëhet, sipas argumentimit, me “mjete të së shkuarës”. Këtu futet edhe protesta publike në shesh, e cila përmendet se ka tashmë dyzet ditë. Ajo, sipas tekstit, pritet të hyjë në histori për numrin, kohëzgjatjen dhe formën paqësore, “pavarësisht ndonjë incidenti”, si dhe për kërkesat e pastra politike të artikuluara pa politikanë.
Në këtë mënyrë, protestës i atribuohet edhe një emërtim që lidhet me “kthimin e neokomunizmit” në Shqipëri, ende pa u mbushur të dyzetat nga “vorrimi” i tij. Në shkrim vihet në lojë edhe ideja se po tentohet të rikthehet ajo që dikur u cilësua si përjashtim i studentëve nga dera në vitet e nëntëdhjeta. Teksti paralajmëron se, pas një akti të parë të dhunimit të një protestuesi—që përmendet se u bë duke e hequr zvarrë në Zvërnec—si dhe përmbajtja e formës së mëtejshme, protesta duket se bart shenja drejt një neokominizmi, eurokomunizmi apo pseudokomunizmi, të cilat konsiderohen të maskuara por “të frikshme”. Në këtë logjikë, kujtohen parulla të epokës së komunizmit si “Liri a vdekje”, “Shqipëria e shqiptarëve – vdekje tradhëtarëve”, “Poshtë ky… e poshtë ai…”, si dhe idetë e barazisë me padrejtësi, shtetëzimi i çdo pasurie, asambleja kushtetuese, kuvendi popullor, republika popullore dhe mbështetja në forcat e veta, pa ndihma e kredi.
Botuar fillimisht në Bota Sot
