Një rrëfim që nis nga një fshat i Kosovës dhe mbërrin në galeritë e Nju Jorkut po kthehet në vëmendje ndërkombëtare. Ekspozita “The Biography of a Building: Runik’s House of Culture” (Biografia e një ndërtese: Shtëpia e Kulturës së Runikut) prezantohet në galerinë “Storefront for Art and Architecture”, duke sjellë historinë e një ndërtese që dikur ka qenë zemra shoqërore dhe kulturore e Runikut.
Kur Shtëpia e Kulturës ishte në funksion, aty zhvilloheshin shfaqje teatrale, koncerte, kremtime dhe takime të ndryshme publike. Ishte një hapësirë ku njerëzit takoheshin përditë, krijonin lidhje mes tyre dhe e mbështetnin jetën kulturore të fshatit. Gjatë gjithë asaj kohe, ndërtesa nuk qëndronte vetëm si objekt arkitektonik, por si pikë ku jeta sociale dhe kulturore merrte formë çdo ditë.
Rrëfimi i ekspozitës vjen duke e lidhur historinë e ndërtesës me kohë të vështira. Në përmbajtjen e prezantuar, flitet se veprimtaria kulturore aty u censurua dhe se në ndërtesë u shfaqën edhe shenja të plumbave, si pasojë e luftës së vitit 1998-1999. Në këtë linjë rrëfimi, përmendet se regjimi i Slobodan Miloševićit nuk linte hapësirë për asgjë që konsiderohej e panevojshme për pushtetin e tij, madje edhe kur bëhej fjalë për një ndërtesë të vogël arti e kulture.
Ekspozita e mban në qendër artistin bashkëkohor Petrit Halilaj, i cili ka lindur në Runik. Roli i Halilaj është i lidhur ngushtë me ringritjen e Shtëpisë së Kulturës në vendlindje. Ai ka bërë që rrëfimet e këtyre anëve të flasin “gjithandej botës”, duke e sjellë historinë e Runikut deri në tarracën e Muzeut Metropolitan të New Yorkut. Procesi i ringritjes së Shtëpisë së Kulturës është në vazhdim dhe, sipas rrjedhës së paraqitur, ka avancuar deri te tenderimi për punëkryes.
Një histori ndërtese që rikthehet për të treguar kulturë
Halilaj nuk e trajton vetëm si projekt restaurimi një objekt historik, por si një proces që ruan kujtesën e komunitetit. Në këtë përpjekje përmendet edhe fondacioni “Hajde”, i themeluar nga vetë ai me qëllim të restaurimit të Shtëpisë së Kulturës në Runik. Ky projekt, i paraqitur si i lidhur me ringritjen fizike të ndërtesës, ka sjellë edhe një prani më të madhe të historisë së Runikut në vende jashtë Kosovës, përmes ngjarjeve dhe prezantimeve artistike.
Nju Jorku, në këtë rast, del të jetë nikoqir i një historie të Kosovës. Ekspozita sjell rrëfimin e një shtëpie kulture të një fshati ku dikur zhvillohej art, por ku më pas erdhën pengesat dhe pasojat e luftës. Dokumentimi dhe prezantimi i censurës së veprimtarisë, si dhe i shenjave të plumbave në ndërtesë, e vendosin historinë në një kontekst më të gjerë të viteve 1998-1999, kur njerëzit u larguan dhe kur hapësirat kulturore u goditën. Në këtë mënyrë, ndërtesa shfaqet si dëshmi: për atë që ishte, për atë që u ndalua dhe për atë që po synon të ringrihet.
Ekspozita “The Biography of a Building: Runik’s House of Culture” po vjen në një moment kur historia e Kosovës po riinterpretohet për publikë të rinj përtej kufijve. Në qendrën e saj qëndron ideja se një ndërtesë mund të mbajë rrëfime dhe t’i transmetojë ato, edhe kur ato rrëfime kanë nisur në kushte të vështira. Në galerinë “Storefront for Art and Architecture”, kjo “biografi” lidhet me kulturën e dikurshme të Runikut, me periudhën e censurës dhe me përpjekjen aktuale për restaurim—një projekt që, siç thuhet në paraqitjen e ngjarjes, ka arritur deri në fazën e tenderimit për punëkryes.
Botuar fillimisht në Koha.net
