Qëllimi i dy kolumnave të fundit nuk ka qenë të nxirret një “recetë sekrete” për ta bërë një protestë të suksesshme. Nuk ka diçka të tillë. Protestat nuk janë programe që mund të dizajnohen, as algoritme që mund të kontrollohen nga njëra anë. Ato, siç ndodh edhe me luftërat, krijojnë dinamikën e tyre të pavarur dhe shpesh dalin jashtë pritshmërive fillestare. Megjithatë, historia e protestave ka treguar se gjithçka nis me hapin e parë: kur disa qytetarë kurajozë vendosin të mblidhen dhe të protestojnë kundër regjimit. Në këtë logjikë, sheshi nuk është fundi, por fillimi i një procesi më të gjatë.
Duke i parë protestat e fundit në Beograd dhe Tiranë, në kolonën e kaluar është tentuar të kuptohet cilët janë faktorët që duhet të ekzistojnë brenda një ekosistemi kulturor, politik dhe social që t’i japë jetë protestës. Ideja ishte e thjeshtë: çfarë e formon “anatomine” e një proteste të suksesshme dhe pse disa lëvizje arrijnë të lënë gjurmë, ndërsa të tjera zbehen. Në thelb, dy janë faktorët e parë që konsiderohen vendimtarë. Së pari, protesta duhet të ketë mbështetje masive qytetare, pra të ekzistojë një masë kritike shoqërore që e kërkon ndryshimin. Së dyti, protesta duhet të jetë paqësore dhe të ketë kërkesa specifike e të matshme, jo slogane të paqartë që nuk përkthehen në vendime konkrete.
Por edhe kur këto dy kushte janë të pranishme, ato sërish nuk mjaftojnë për suksesin e plotë. Që të mblidhen një numër i madh qytetarësh—madje edhe rreth 1 milion—dhe që kërkesat të jenë të unifikuara, është një bazë e domosdoshme. Ky është momenti kur vullneti i sheshit bëhet i dukshëm dhe i matshëm. Megjithatë, kur protestuesit shpërndahen ose kur intensiteti i tubimit bie, pyetja që mbetet është çfarë ndodh më pas. Nëse nuk ka një përçim të qartë të kërkesave në vendimmarrje, energjia publike rrezikon të humbasë në ajër.
Protesta ka nevojë për burokratë që e kthejnë sheshin në reformë
Për të ecur nga sheshi drejt ndryshimit institucional, nevojitet një mekanizëm politik dhe institucional. Ky mekanizëm është ura që transformon vullnetin e sheshit në reforma të qëndrueshme. Me fjalë të tjera, protestës nuk i mjafton vetëm të tregojë forcën e saj numerike; ajo duhet të krijojë edhe rrugën për ta kthyer kërkesën publike në ndryshime të prekshme. Kjo do të thotë se duhet të ketë struktura që punojnë, organizojnë dhe ndjekin procesin deri në rezultate, jo vetëm thirrje për protesta të reja.
Kur ky hap mungon, protestat mbeten në nivelin e mobilizimit dhe të presionit të momentit. Në të kundërt, kur ka mekanizëm institucional, protestuesit marrin peshë reale brenda sistemit. Është pikërisht ky moment ku shfaqen “burokratët e mërzitshëm”, siç përshkruhet në mënyrë figurative nevoja për njerëz që punojnë pa bujë, me orë dhe ditë të tëra. Këta janë ata që hetojnë keqpërdorimet e pushtetit, merren me detaje dhe i kthejnë kërkesat në hapa legjislativë apo administrativë. Në praktikë, kjo nënkupton hartimin e ligjeve të reja, rishikimin e procedurave dhe sjelljen në jetë të kërkesave që janë ngritur në shesh.
Në këtë kuptim, protesta e suksesshme nuk përfundon te grumbullimi, edhe kur ai është i madh dhe i organizuar. Ajo ka nevojë për vazhdimësi: për një proces ku kërkesat e qarta të kthehen në reforma të qëndrueshme institucionale. Kjo është arsyeja pse dy faktorët e para—mbështetja masive dhe paqësia me kërkesa specifike e të matshme—duhen parë si bazë. Por suksesi i plotë kërkon edhe dy hapa të tjera: një transformim politik të vullnetit në reformë dhe një mekanizëm institucional që ta mbajë atë reformë në rrugë të gjatë. Vetëm kështu sheshi bëhet pikënisje e ndryshimit, jo skenë e përkohshme që mbaron me ditën e protestës.
Botuar fillimisht në Koha.net