Shkencëtarët kanë përdorur për herë të parë inteligjencën artificiale për të krijuar forma të reja virusesh që nuk ekzistojnë më parë në natyrë. Ky rezultat shënon një hap të rëndësishëm për mjekësinë dhe bioteknologjinë, pasi hap rrugë për kërkime të reja shkencore dhe për zhvillimin e terapive më të avancuara. Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë edhe për shqetësime serioze lidhur me rreziqet e mundshme dhe mundësinë e keqpërdorimit të teknologjive të tilla.
Në një studim të publikuar në revistën Science, një ekip studiuesish nga Arc Institute ka trajnuar një model të inteligjencës artificiale të quajtur Evo. Modeli Evo është projektuar për të analizuar dhe kuptuar modelet në ADN, duke përdorur këtë informacion për të hartuar gjenome të reja virale që nuk janë parë më parë në natyrë. Të dhënat u raportuan nga The New York Times, duke përshkruar në detaje mënyrën se si u krye procesi nga kompjuteri deri te eksperimentet në laborator.
Fillimisht, inteligjenca artificiale krijoi modele të reja të sekuencave gjenetike. Më pas, studiuesit i shndërruan këto sekuenca në molekula ADN-je dhe i futën në baktere. Pas kësaj faze, bakteret e modifikuara prodhuan viruse të reja që nuk kishin ekzistuar më parë. Në disa raste, viruset e krijuara u treguan të afta të infektonin baktere të tjera, duke i dhënë ekipit sinjale se modeli nuk kishte krijuar vetëm sekuenca teorike, por edhe struktura që mund të funksiononin në kushte laboratorike.
Momenti historik: inteligjenca artificiale projekton gjenome virale
Modeli Evo u trajnua duke u mbështetur në sekuenca gjenetike nga miliona organizma, ku përfshiheshin kafshë, bimë, mikroorganizma dhe viruse. Gjatë trajnimit, sistemi analizoi rreth nëntë trilionë nukleotide. Kjo është baza mbi të cilën modeli mësoi “gramatikën” e kodit gjenetik: ADN-ja përbëhet nga katër baza kryesore, A, C, G dhe T, ndërsa renditja e tyre përcakton se si qelizat prodhojnë proteina dhe molekula të tjera të nevojshme për funksionimin e tyre.
Qëllimi i shkencëtarëve ishte të testonin nëse inteligjenca artificiale mund të projektonte jo vetëm gjene të veçanta, por një gjenom të plotë viral. Për shkak se shumë viruse kanë përmasa të vogla dhe përmbajnë vetëm disa mijëra nukleotide, studiuesit zgjodhën viruset si fushën e parë të testimit për këtë qasje të re. Si bazë u përdorën të gjitha viruset e reja të prodhuara, të cilat lidhen me virusin natyror Phi X-174, një bakteriofag që infekton vetëm bakterin Escherichia coli dhe nuk prek qelizat njerëzore.
Pas një faze trajnimi shtesë, ku modeli Evo u ushqye me gjenomet e virusit Phi X-174 dhe rreth 15 mijë viruseve të ngjashëm, sistemi krijoi afërsisht 700 mijë variante të mundshme të gjenomeve të reja virale. Më pas studiuesit përzgjodhën variantet që, sipas analizave të tyre, kishin probabilitetin më të lartë për të qenë funksionale. Nga 285 sekuenca gjenetike që u testuan në laborator, 16 rezultuan të afta të prodhonin viruse të reja funksionale.
Eksperimentet treguan se viruset e krijuara me ndihmën e inteligjencës artificiale nuk ishin thjesht versione të dobësuara të viruseve ekzistuese. Disa prej tyre madje u shumuan më shpejt se virusi natyror Phi X-174. Studiuesit e përshkruan këtë si shenjë se modeli nuk po gjeneronte vetëm ndryshime minimale, por se po arrinte të prodhonte variante që mund të kryejnë funksionin e tyre më me efikasitet. Megjithatë, sipas shpjegimeve në artikull, këto viruse nuk mund të konsiderohen plotësisht të reja nga pikëpamja biologjike, sepse vazhdojnë të bazohen në të njëjtat parime themelore të funksionimit si viruset natyrorë dhe ruajnë ngjashmëri me ta.
Ndërkohë, kërkuesit theksojnë se objektivi i radhës është të verifikohet nëse inteligjenca artificiale mund të arrijë rezultate të ngjashme edhe kur trajnohet me grupe të tjera virusesh. Nëse kjo aftësi konfirmohet, viruset e krijuara me ndihmën e AI mund të bëhen një mjet i rëndësishëm për mjekësinë, veçanërisht për zhvillimin e terapive të reja dhe më të avancuara. Viruset përdoren tashmë në mjekësinë moderne si mjete transportuese të gjeneve, duke shërbyer si bartës që mund të futin material gjenetik në qelizat e pacientëve për trajtimin e disa çrregullimeve gjenetike, ndërsa viruse të projektuara me AI mund të hapin rrugë për terapi më të sakta dhe të personalizuara.
Por ky zhvillim ka rikthyer edhe debatet mbi rreziqet e përdorimit të inteligjencës artificiale në biologji. Ekspertët paralajmërojnë se teknologji të ngjashme, në të ardhmen, mund të keqpërdoren për krijimin e patogjenëve me rrezik të lartë. Në të njëjtën kohë, në hulumtim theksohet se viruset e krijuara me ndihmën e inteligjencës artificiale aktualisht nuk paraqesin rrezik për njerëzit, ndërsa të gjitha lidhjet me Phi X-174 lidhen me një bakteriofag që nuk prek qelizat njerëzore. Debati kryesor mbetet i balancuar mes potencialit shkencor për trajtime dhe nevojës për masa të forta sigurie përballë mundësive të keqpërdorimit.
Botuar fillimisht në Telegrafi
