Një person mund të jetë shumë shoqëror, një tjetër më i tërhequr, dikush planifikon me kujdes çdo hap, ndërsa një tjetër reagon fuqishëm ndaj stresit. Këto dallime e bëjnë personalitetin temë të përhershme diskutimi: nga eksperiencat jetësore dhe mjedisi, deri te mënyra si rritemi. Por një studim i madh ka hedhur dritë edhe në rolin e biologjisë, duke treguar se një pjesë e përgjigjes mund të gjendet edhe në ADN.
Studimi, i publikuar në revistën shkencore Nature, identifikon një numër të madh variantesh gjenetike të lidhura me tiparet bazë të personalitetit, të njohura si “Pesë tiparet e mëdha” (Big Five). Në analizën më të madhe të këtij lloji deri më tani, studiuesit kanë gjetur 1.260 variante gjenetike që lidhen statistikisht me këto dimensione. Hulumtimi përfshiu 46 grupe të ndryshme pjesëmarrësish, me madhësinë e mostrës që ndryshonte në varësi të tiparit të analizuar: nga rreth 611 mijë njerëz deri në më shumë se 1,1 milion.
ADN-ja mund të ndikojë, por nuk e “shkruan” personalitetin
Për të kuptuar çfarë po matet, është e rëndësishme të shpjegohet modeli i “Pesë tipareve të mëdha”, një nga më të përdorurat në psikologjinë bashkëkohore. Pesë dimensionet janë: ekstraversioni, pajtueshmëria, ndërgjegjshmëria, neuroticizmi dhe hapja ndaj përvojave. Secili prej tyre përshkruan aspekte të veçanta të mënyrës se si individët sillen dhe ndihen.
Ekstraversioni lidhet me tipare si shoqërueshmëria, vetëbesimi në komunikim dhe energjia. Pajtueshmëria lidhet me dhembshurinë, respektin dhe besimin ndaj të tjerëve. Ndërgjegjshmëria lidhet me organizimin, përgjegjësinë dhe këmbënguljen. Neuroticizmi lidhet me prirjen për ankth, shqetësim dhe paqëndrueshmëri emocionale. Ndërsa hapja ndaj përvojave përfshin imagjinatën, kureshtjen dhe gatishmërinë për të eksploruar ide e përvoja të reja.
Studimi analizoi të dhënat e 46 kohortave, dhe numri i pjesëmarrësve për çdo tipar varionte. Për pajtueshmërinë u përfshinë 611.037 pjesëmarrës, ndërsa për neuroticizmin numri shkoi deri në 1.136.711. Në total, studiuesit identifikuan 1.260 variante kryesore gjenetike të lidhura me pesë tiparet e personalitetit. Nga këto, 824—rreth 65%—ndodheshin në rajone që nuk ishin lidhur më parë me tiparin përkatës.
Edhe pse numri i variacioneve gjenetike është i madh, një pjesë e rëndësishme e gjetjes është interpretimi: asnjë nga këto variante nuk e përcakton personalitetin në mënyrë të drejtpërdrejtë. Sipas autorëve, variantet e zakonshme gjenetike shpjegojnë vetëm rreth 4,8 deri në 9,3% të dallimeve të matura në tiparet e personalitetit. Kur merret parasysh edhe besueshmëria e instrumenteve psikologjike që përdoren për matjen e personalitetit, vlerësimi rritet në afërsisht 9,3 deri në 13,3%. Kjo do të thotë se nuk ekziston një test i thjeshtë gjenetik që të tregojë nëse dikush do të jetë i hapur, shoqëror, i përgjegjshëm apo më i prirur ndaj shqetësimit.
Përtej shifrave, studimi thekson se gjenet janë vetëm një pjesë e historisë. Mjedisi, përvojat jetësore dhe ndërveprimi mes biologjisë dhe rrethanave të përditshme vazhdojnë të luajnë rol thelbësor në formimin e personalitetit. Studiuesit shqyrtuan gjithashtu korrelacionet gjenetike mes tipareve të personalitetit dhe dhjetëra sjelljeve e rezultateve jetësore, duke përfshirë shëndetin fizik e mendor, karakteristika sociale dhe faktorë të tjerë.
Në mënyrë të veçantë, profili gjenetik i lidhur me neuroticizmin tregoi korrelacione me një rrezik më të lartë për disa forma të psikopatologjisë. Megjithatë, rezultatet kërkojnë interpretim me kujdes: korrelacioni gjenetik nuk do të thotë se një tipar personaliteti shkakton një sëmundje, dhe as se një person me një profil të caktuar do ta zhvillojë atë. Studimi vë në pikëpyetje edhe një ide më të vjetër neurobiologjike, që i lidhte ekstraversionin dhe hapjen ndaj përvojave kryesisht me dopaminën, ndërsa neuroticizmin, ndërgjegjshmërinë dhe pajtueshmërinë me serotoninën. Autorët raportojnë se as dopamina dhe as serotonina nuk u renditën ndër sistemet neuronale më të pasuruara përkatëse në analizat e tyre, duke treguar se biologjia e personalitetit është shumë më komplekse sesa një shpjegim nga një gjen i vetëm apo një neurotransmetues i vetëm.
Botuar fillimisht në Telegrafi