Viti 1990 nuk ishte thjesht një sezon futbolli: ishte një moment kur futbolli u kthye në skenë tensioni, dhune dhe shenjash të qarta se po shembej një rend artificial i ish Jugosllavisë. Për shqiptarët e Kosovës nisja lidhet me dy data të rëndësishme në pranverë, ndërsa më pas ngjarjet në Zagreb do të shfaqnin shkallën e konfliktit. Brenda pak muajsh, fusha e blertë u bë arena ku u përplasën grupe tifozësh dhe forca të sigurimit, duke lënë gjurmë të thella në kujtesën e sportdashësve.
Futbolli ka katër data historike të vitit 1990. E para është 8 prilli 1990, kur shqiptarët e Kosovës e nisën këtë rrugëtim në ndeshjen mes Prishtinës dhe Proleterit nga Zrenjanini, në Ligën e Dytë të ish jugosllave. Takimi u mbyll pa gola, 0:0, por sipas rregullave të asaj kohe, barazimi në ndeshje përcaktohej përmes penalltive. Proleteri fitoi pas penalltive me rezultat 5:6.
Gara e 8 prillit solli edhe një reagim të ashpër, teksa futbollistët e Prishtinës u sulmuan brutalisht. Më rëndë u përball Gani Llapashtica, i cili përfundoi në spital pasi u rrah nga milicia e regjimit ish jugosllav. Prishtina u dëmtua edhe nga gjyqtari, pasi nuk iu akordua një penallti e pastër. Në stadium ishin mbi 20 mijë shikues, ndërsa skenat e dhunës e bënë ndeshjen një prej rasteve më të rënda të asaj periudhe.
Në një moment kyç, milicia e regjimit ish jugosllav dhe serb futet në fushë dhe i rrethon lojtarët e Proleterit, kinse për t’i mbrojtur nga shqiptarët. Synimi, sipas rrjedhës së ngjarjeve, ishte të ndalej Prishtina. Ngjarja e 9 prillit 1990 lidhet drejtpërdrejt me gjendjen e Gani Llapashticës, i cili ishte në spital në atë datë, pas dhunës së ushtruar ndaj tij.
13 maji 1990: Maksimir nuk priti, u kthye në arenë beteje
Data e tretë historike vjen më 13 maj 1990, kur ndodhi katastrofa në stadiumin “Maksimir” në Zagreb. Ndeshja mes Dinamos së Zagrebit dhe Cërvena Zvezdës nuk filloi fare siç ishte parashikuar. Stadiumi u shndërrua shpejt në arenë lufte, me përleshje masive mes kroatëve dhe serbëve. Tifozët “Bad Blue Boys” të Dinamos u përleshën me “Delije”-t famëkeqe të Zvezdës, të mbështetura nga Zhelko Razhnatoviq – Arkan, kriminel lufte.
Në këtë kontekst, 36-vjetori i ndeshjes së paluajtur shënohet si një nga ngjarjet më të famshme në historinë e pasur të Dinamos. Ishte planifikuar të luhej më 13 maj 1990, por tribunat dhe fusha e stadiumit “Maksimir” u kthyen në një fushë beteje. Një dokumentar i lidhur me këtë ngjarje përmend se kaosi në atë ditë ishte përgatitur me kujdes: agjentë të armatosur të UDBA-s ndodheshin në stadium dhe kishte pasur edhe takime misterioze mes tifozëve dhe policisë.
Pjesë e Dinamos në atë periudhë ishte edhe ylli nga Kosova, Kujtim Shala. Më pas, një tjetër shenjë e përplasjes së klimës politike dhe asaj sportive ndodhi më 26 shtator 1990, kur ndeshja mes Hajdukut nga Spliti dhe Partizanit u ndërpre. Në fushë ishte titullar edhe Ardian Kozniku. Tifozët “Torcida”, si trima të vërtetë, dogjën flamurin e ish Jugosllavisë. Pastaj, më 17 tetor 1990 gjithçka u konsiderua si e qartë: Jugosllavia artificiale po vdiste, ndërsa luhej ndeshja e parë historike mes kombëtares së Kroacisë dhe kombëtares së SHBA-së në futboll, duke e bërë edhe më të dukshme lëvizjen drejt ndarjeve të mëdha.
Në këtë fazë, Kujtim Shala bëhet shqiptari i parë që vesh fanellën e Kroacisë. Kroatët fituan 2:1 ndaj amerikanëve, ndërsa Shala startoi nga minuta e parë. Beogradi u trondit nga fakti se një ndeshje e tillë u luajt në një Jugosllavi që ende ekzistonte formalisht, edhe pse Kroacia ishte vetëm republikë brenda atij shteti famëkeq. Kështu, katër datat historike të vitit 1990, nga 8 prilli në Prishtinë deri te 13 maji në Zagreb, dëshmojnë se futbolli u përfshi drejtpërdrejt në procesin e shpërbërjes dhe në përshkallëzimin e konfliktit.
Botuar fillimisht në Bota Sot
