“Dritë dhe hije” është një vepër që rikthehet në Luginën e Shalës dhe te mesazhi që i ka bërë prej kohësh studiuesit kurioz: si mbijetuan njerëzit në një hapësirë ku izolimi dukej se dominonte. Libri, i cili tashmë është botuar edhe në shqip, e trajton këtë zonë nga këndvështrime të ndryshme dhe, ndërsa nis nga ideja e distancës e të mbylljes, e çon lexuesin drejt një leximi tjetër—ndërveprimi nuk paraqitet thjesht si kontakt, por si pjesë e strategjisë së mbijetesës.
Në themel të kësaj qasjeje qëndron një bashkëpunim i gjerë akademik. Vepra “Dritë dhe hije” është produkt i një grupi ndërdisiplinar, i udhëhequr nga Galaty. Për disa vite, studiues të fushave të ndryshme janë përfshirë në studime në terren dhe në analiza të dokumenteve. Kështu, arkeologë, antropologë, etnologë dhe epigrafë kanë punuar së bashku për të mbledhur të dhëna, për t’i krahasuar mes tyre dhe për t’i dhënë një formë të unifikuar rezultatit përfundimtar.
Një nga elementet që e orienton librin është fakti se Lugina e Shalës, veçanërisht zona ku Thethi njihet më së shumti, ka tërhequr interesin e studiuesve. Kjo kureshtje nuk ka qenë vetëm brenda radhëve të studiuesve shqiptarë, por edhe nga jashtë kufijve. Literatura e huaj, e shkruar ndër shekuj, e ka sjellë shpesh këtë territor si një vend të izoluar, duke nxitur pyetjen klasike të udhëpërshkruesve: si mund të mbijetojë një komunitet kur rruga e ndërveprimit duket se është e kufizuar.
Ndërsa vepra i kthehet këtij problemi, ajo e shpjegon izolimin si “një imazh” të shfaqur, ndërkohë që realiteti i përditshëm shkon drejt ndërveprimit. Në këtë mënyrë, libri e paraqet ndërveprimin si diçka më shumë se thjesht kontakt sporadik: si një mekanizëm funksional, i cili merr karakter mbijetese. Kjo logjikë shpjegon pse, për shumë kohë, zona është konsideruar e vështirë për t’u kuptuar vetëm nga distanca, nëse nuk shihen lidhjet reale që e mbajnë komunitetin në jetë.
Izolimi i rremë shpjegohet përmes ndërveprimit si strategji mbijetese
Studiuesi Michael Galaty, nga Universiteti i Michiganit, i cili është një nga redaktorët e kësaj vepre, e ka përmbledhur idenë në mënyrë të drejtpërdrejtë. Ai e lidh konceptin e mbijetesës me aftësinë e popullit shqiptar për t’ia dalë në rrethana të ndryshme dhe e sheh Thethin si një shembull konkret. Në vështrimin e tij, ndërveprimi del si pjesë e strategjisë, jo si diçka dytësore, ndërsa izolimi shfaqet si një komponent i perceptuar, por jo i vetmi shpjegim.
Për ta arritur këtë përfundim, grupi i punës ka mbështetur analizat në disa drejtime. Përveç bisedave me të pranishmit, janë zhvilluar edhe hulumtime arkeologjike. Për më tepër, janë bërë krahasime të të dhënave dhe janë kryer kërkime në arkiva, që kanë ndihmuar në plotësimin e pamjes historike dhe në lidhjen e vëzhgimeve me dokumente. Kështu, libri nuk qëndron vetëm te rrëfimet, por e ndërton argumentin me të dhëna të mbledhura në mënyra të ndryshme dhe të verifikuara përmes qasjeve të ndryshme të specialiteteve.
Në pjesën hyrëse të trajtimit, theksohet gjithashtu se Lugina e Shalës ka qenë objekt kurioziteti jo vetëm për studiuesit shqiptarë, por sidomos për të huajt. Për shumë kohë, kjo zonë ka zënë vend në punimet e albanologëve evropianë dhe në shkrimet e udhëpërshkruesve të njohur. Njohja e kësaj zone, e ndërtuar edhe përmes literaturës që ka qarkulluar ndër shekuj, ka shërbyer si nxitje për studiues të kohës sonë, ndërsa vepra e fundit e rikthen fokusin te pyetjet themelore: çfarë do të thotë izolim në praktikë dhe si funksionojnë lidhjet që e mbajnë komunitetin të qëndrueshëm.
“Dritë dhe hije” vjen me nëntitullin “Izolimi dhe ndërveprimi në Luginën e Shalës në Shqipërinë e Veriut”, duke e bërë të qartë se dy termat nuk trajtohen veçmas. Përballë një territori të njohur shpesh për distancën, libri sugjeron se ndërveprimi është ajo pjesë që e kthen marrëdhënien në mundësi për mbijetesë. Botimi tashmë edhe në shqip e sjell këtë diskutim më afër lexuesit shqiptar, duke e rifreskuar fokusin te një zonë që vazhdon të zgjojë kuriozitet—Thethi dhe Lugina e Shalës—për mënyrën se si historia, të dhënat dhe përvojat e mbledhura bashkë krijojnë një rrëfim më të plotë.
Botuar fillimisht në Koha.net
