Shqipëria po kalon një nga transformimet më të mëdha ndërtimore në Evropë, ndërkohë që qindra projekte të reja po ndryshojnë qytete si Tirana, si dhe vijën bregdetare e zona të tjera të vendit. Një raport i botuar nga gazeta britanike The Guardian nxjerr në pah se në këtë valë ndërtimesh janë përfshirë edhe emra të njohur ndërkombëtarë të arkitekturës, me një numër të madh planesh që janë përmbledhur tashmë në një botim të posaçëm.
Sipas shkrimit të The Guardian, rreth 60 studio ndërkombëtare arkitekture kanë hartuar mbi 500 projekte për Shqipërinë. Larmia e tyre shkon nga kullat në Tiranë deri te resortet luksoze në bregdet, por përfshin edhe projekte të propozuara në zona të mbrojtura. Pikërisht këto dimensione e kanë kthyer ndërtimin në një çështje që po diskutohet gjerësisht, duke u përballur jo vetëm me interes, por edhe me kritika e akuza për transparencën.
Artikulli referon se projektet janë mbledhur në një libër me afërsisht 800 faqe, i titulluar The Albanian Files – Freedom and Architecture. Një element që bie në sy në këtë botim, sipas gazetës, është se aty prezantohen dhjetëra studio të huaja, por nuk përmendet asnjë studio shqiptare. Përtej numrave dhe listave, gazeta i jep vëmendje edhe mënyrës sesi arkitektët dhe grupet e përfshira ndajnë informacion mes tyre, si dhe rolit të pushtetit në procesin e përzgjedhjes së projekteve.
Si po zgjidhen projektet dhe çfarë thotë debati i transparencës
Një tjetër pjesë e trajtuar nga The Guardian lidhet me ekzistencën e një grupi në WhatsApp, të quajtur “Albanian ArchArmy”. Në këtë grup, sipas shkrimit, bëjnë pjesë disa arkitektë të njohur ndërkombëtarë që janë angazhuar në Shqipëri. Gazeta e përshkruan si një hapësirë ku ndahen projektet, sukseset dhe zhvillimet e reja arkitekturore. Në artikull tregohet edhe se kur Edi Rama nis projekte të reja, lajmi përhapet mes arkitektëve të këtij rrethi, duke sugjeruar se informimi dhe lidhjet mes palëve kanë një rrjedhë të shpejtë brenda komunitetit profesional.
Vetë Kryeministri Edi Rama i kundërshton kritikat e ngritura lidhur me këtë situatë. Ai deklaron se konkurset janë të lira nga ndërhyrja politike. Në parathënien e librit The Albanian Files, Rama e paraqet transformimin si një proces që po e ngre Shqipërinë në një mënyrë që, sipas tij, askush nuk e kishte parashikuar. Në shkrimin e gazetës britanike, transformimi lidhet veçanërisht me Tiranën, ku vitet e fundit janë ngritur ose projektuar një numër i madh kullash me forma të pazakonta.
Ndërtesat dhe projektimet përmenden me shembuj konkretë. Përmendet një kullë e frymëzuar nga portreti i Skënderbeut, ndërsa në hapësira të tjera jashtë kryeqytetit shfaqen propozime po aq ambicioze. Në Gjipe është propozuar një hotel prej xhami që do të shtrihej mbi grykë, ndërkohë që në zonën e Rana e Hedhun janë paraqitur plane për zhvillime turistike, teleferik dhe objekte të larta. Po ashtu, projektet përfshijnë zhvillime pranë Sarandës dhe në pjesë të tjera të bregdetit shqiptar.
Materiali i The Guardian sjell edhe dëshmi nga vetë arkitektët, duke e bërë debatin më të drejtpërdrejtë. Arkitekti Sam Chermayeff, i cili punon në Berlin, shkruan se fakti që në Shqipëri ka relativisht pak kufizime e detyron atë të mendojë më shumë për përgjegjësinë dhe vlerat e tij si arkitekt. Ai tregon se u kontaktua papritur nga një bashkëpunëtor i Ramës dhe më pas u angazhua për projektimin e dy kullave në Tiranë. I pyetur nga gazeta, Chermayeff thotë se klientëve shqiptarë u bën të njëjtat pyetje si klientëve në Gjermani ose Shtetet e Bashkuara dhe shprehet se nuk punon në zona të mbrojtura. Ndërkohë, arkitekti austriak Chris Precht deklaron se Rama e kishte kontaktuar përmes Instagramit për ta pyetur nëse ishte i interesuar të punonte në Shqipëri, ndërsa më pas ai është përfshirë në dhjetëra projekte.
Ky bum ndërtimor nuk ka kaluar pa kundërshtime. Në një protestë të mbajtur në Tiranë, ndërsa arkitektë të njohur ishin mbledhur për një aktivitet kushtuar projekteve të tyre, protestuesit mbanin pankarta me mesazhin “Starchitects go home” – “Arkitektë yje, shkoni në shtëpi”. Në të njëjtin aksion, një pankartë tjetër ngrinte një pyetje tjetër: “Ku është publiku?”
Botuar fillimisht në Bota Sot