Më 26 shtator të vitit 1991 u mbajt referendumi për shpalljen e Kosovës shtet të pavarur. Kjo ditë shënoi një vendim historik për qytetarët e Kosovës, të cilët dolën për të votuar për të ardhmen politike të vendit dhe për të mbështetur idenë e pavarësisë.
Sipas të dhënave historike të dokumentuara në kujtesën institucionale, në këtë referendum u arrit shumicë absolute në favor të pavarësisë së Kosovës. Votimi i qytetarëve jo vetëm që e solli rezultatin e dëshiruar politik, por edhe u dha vërtetësi zyrtare për hapat e mëtejshëm juridikë e kushtetues të shtetformimit.
Një nga pikat kyçe të këtij procesi ishte se, përmes votës së qytetarëve, u vërtetuan edhe Deklarata e Pavarësisë dhe Kushtetuta e Republikës së Kosovës. Këto akte, që kishin marrë miratim një vit më parë, u pasuan më pas nga zbatimi praktik i rrugës drejt funksionimit të institucioneve të shtetit të ri.
Pas miratimeve përkatëse, procesi u kompletua me mbajtjen e zgjedhjeve të para demokratike në Kosovë. Zgjedhjet e para parlamentare dhe presidenciale u mbajtën në vitin 1992, duke i dhënë një dimension institucional vendimit të marrë një vit më parë. Kjo i dha Kosovës rrugën për konsolidim të mëtejshëm, me institucione të ndërtuara mbi legjitimitetin e fituar nëpërmjet votës së qytetarëve.
Referendumi i 26 shtatorit u shndërrua në akt vendimtar të vullnetit politik
Referendumi për pavarësinë e Kosovës u shënua në të gjitha dokumentet relevante ndërkombëtare si një akt sublim i vullnetit politik të popullit të Kosovës. Ky përshkrim nënvizon rëndësinë që iu dha këtij vendimi jo vetëm në planin vendor, por edhe në mënyrën se si u trajtua nga mekanizmat përkatës në skenën ndërkombëtare.
Në vijim, qasja institucionale ndaj këtij procesi lidhet edhe me faktin se, pas referendimit, shteti mori forma konkrete përmes aktesh kryesore dhe strukturimit të institucioneve. Kjo është arsyeja pse data 26 shtator 1991 vazhdon të përmendet si pikënisje e një kapitulli të ri historik, ku vendimi i qytetarëve u shoqërua me dokumente të plota dhe me hapat e ardhshëm të nevojshëm për funksionim shtetëror.
Vite më vonë, çështje të lidhura me Kosovën dhe me rrugën e saj politike, institucionale e ligjore janë diskutuar vazhdimisht në nivele të ndryshme, përfshirë edhe në kuadër të integrimit evropian dhe bashkëpunimeve ndërkombëtare. Për shembull, kryeministri Albin Kurti ka kërkuar mbështetjen e Danimarkës për avancimin e statusit të aplikimit të Kosovës për anëtarësim në Bashkimin Evropian, gjatë një takimi lamtumirës me ambasadorin jo rezident danez, Christian (emri i plotë i tij nuk është dhënë në materialin përkatës). Kërkesa vjen në një kohë kur tema e integrimit europian mbetet një nga synimet kryesore për vendin.
Në të njëjtën logjikë të përpjekjeve për konsolidim institucional dhe sigurim të rendit juridik, edhe proceset gjyqësore dhe vendimet në nivele vendore janë raportuar gjatë periudhës së fundit. Prokuroria Speciale e Republikës së Kosovës ka ngritur aktakuzë në Gjykatën Themelore në Prishtinë ndaj gjashtë personave, të pandehurit B.D., A.D., L.D., G.D. dhe E.D., të cilët ngarkohen me veprat penale “Pjesëmarrja ose organizimi i grupit”. Në kuadrin e proceseve të tilla, Gjykata Themelore në Prishtinë ka dhënë edhe dritën e gjelbër që të vazhdojë procesi ndaj 53 të akuzuarve, kryesisht lidhur me Masakrën e Mejës.
Ndërkohë, edhe qasjet për bashkëpunim rajonal dhe siguri janë përmendur në deklarata institucionale. Zëvendëskryeministri Glauk Konjufca ka theksuar se bashkëpunimi rajonal duhet të mbështetet në besim, barazi dhe respekt për sovranitetin dhe integritetin territorial. Po ashtu, Policia e Kosovës dhe institucionet e sigurisë së SHBA-së kanë riafirmuar përkushtimin për forcimin e bashkëpunimit dhe koordinimit në fusha të ndryshme policore, me qëllim rritjen e sigurisë dhe luftimin e rreziqeve.
Teksa shënohet 35-vjetori i referendumit për pavarësi, kujtesa e 26 shtatorit 1991 mbetet e lidhur ngushtë me vendimin historik të qytetarëve, me vërtetimin e Deklaratës së Pavarësisë dhe Kushtetutës së Republikës së Kosovës, si dhe me zgjedhjet e para demokratike të vitit 1992. Këto momente së bashku e bëjnë këtë datë një gur themeli të shtetformimit dhe një pikë reference për rrugëtimin e Kosovës që nga ajo kohë.
Botuar fillimisht në Bota Sot