Prej 27 qershorit 1944, historia e shqiptarëve të Çamërisë u shënua rëndë nga akti i fundit i një tragjedie të gjatë. Ngjarjet e asaj dite lidhen drejtpërdrejt me masakrën dhe dëbimet që përshkuan popullsinë civile, ndërsa premtimet e dhëna u shndërruan menjëherë në dhunë.
Materialet e Drejtorisë së Përgjithshme të Arkivave të Shqipërisë theksojnë se forcat greke garantuan shqiptarëve të Çamërisë se, në rast të dorëzimit të armëve, asgjë e keqe nuk do t’u ndodhte. Kjo u bë gjatë takimit që ata zhvilluan me myftiun, kryetarin e këshillit të bashkisë dhe drejtorin e arsimit të Paramithisë. Ideja e një marrëveshjeje, e përcjellë fillimisht përmes një pakti verbal, u përmend si garanci për siguri, por ajo nuk u respektua.
Sipas dokumentimeve arkivore, me arritjen e këtij pakti verbal, premtimi jo vetëm që nuk u mbajt nga bandat e kriminelëve të Napoleon Zervës (oficer i ushtrisë greke), por pas mbërritjes në qytet autorët u kthyen menjëherë në sulme. Gjatë kësaj periudhe, u masakruan mbi 200 shqiptarë të Çamërisë, duke nisur një cikël dhune që do të shtrihej më tej.
Masakra mbi popullsinë e pambrojtur vazhdoi për ditë me radhë. Gjatë sulmit ndaj qytetarëve civilë, u dëbuan mbi 30 mijë shqiptarë myslimanë dhe u vranë mbi 3 mijë të tjerë. Përmasat e krimit, sipas të dhënave të cituara në materialet arkivore, tregojnë se synimi nuk ishte vetëm neutralizimi i një konflikti të armatosur, por shkatërrimi i komunitetit dhe largimi i tij nga vendbanimet.
Ndërkaq, popullsia shqiptare ortodokse e Çamërisë u vu gjithashtu nën terror. Dokumentet përshkruajnë se dhuna u përdor për të mohuar identitetin, duke vazhduar edhe me vrasjen e parinë e komunitetit. Më tej, paria u la e varur në mes të qytetit për më shumë se tre ditë, një formë ndëshkimi që synonte frikësimin e të tjerëve dhe nënshtrimin përmes poshtërimit publik.
27 qershor 1523 dhe 27 qershor 1944: kujtimi i Çamërisë
Prej vitit 1994, shteti shqiptar e njeh këtë datë si Dita e Gjenocidit ndaj Shqiptarëve të Çamërisë nga forcat shoviniste greke. Kjo ditë shërben si përkujtim për viktimat dhe si rikthim i dokumentuar i fakteve që lidhen me dëbimet, masakrat dhe terrorin ndaj popullsisë shqiptare në atë hapësirë. Në kujtesën publike, 27 qershori lidhet kështu me një periudhë ku premtimet u shndërruan në krime të rënda dhe ku komunitetet u goditën nga dhuna sistematike.
Për ironi të fatit, në të njëjtën datë, 421 vite më herët nga ngjarjet e 27 qershorit 1944, një shqiptar i Çamërisë merrte drejtimin e shumicës së botës së njohur deri asokohe. Ai ishte Ibrahim Pashë Pargaliu, i lindur në një familje të krishterë shqiptare të Pargës. Sipas rrëfimeve historike që lidhen me figurën e tij, Ibrahim Pashë u mor si skllav në moshë të vogël nga ekspeditat ushtarake osmane dhe më 27 qershor 1523, u bë Veziri i Madh i Perandorisë Osmane.
Ndërsa ngjarjet e 27 qershorit 1944 përshkruajnë një faqe të errët të dhunës kundër shqiptarëve të Çamërisë, përkujtimi i datës e vendos në të njëjtën vijë edhe një dimension tjetër historik. Kjo e bën 27 qershorin një ditë që mban peshë të veçantë: njëherazi shenjë kujtese për viktimat dhe njëherazi rikthim i një figure historike shqiptare, Ibrahim Pashë Pargaliu, me ndikimin e tij në kohën kur ai u ngjit në postin e Vezirit të Madh.
Botuar fillimisht në Bota Sot
