Punimi i prof. Qerim Dalipit “Beteja e Kosovës (1389) dhe kontributi i shqiptarëve” nuk shërben vetëm si një tregim historik për një betejë të largët mesjetare. Ai vendos ta trajtojë ngjarjen si një ndërhyrje shkencore në një nga nyjat më të ndjeshme të kujtesës historike ballkanike, ku ajo që ka ndodhur në terren është përzier më pas me mit, kujtesë, ideologji, këngë dhe simbolikë. Në këtë kuptim, studiuesi kërkon të tregojë se çfarë qëndron pas rrëfimeve të mëvonshme dhe si mund të lexohet realiteti historik pa u lënë të kontrollohet nga mitologjizimi.
Beteja e Kosovës, e zhvilluar në truallin e Kosovës në vitin 1389, nuk mbeti thjesht një ngjarje ushtarake. Me kalimin e kohës ajo u kthye në mit dhe në instrument politik, duke u përdorur shpesh për të mbështetur interpretime të caktuara për identitetin dhe përkatësinë e hapësirës. Pikërisht ndaj këtij rreziku, Dalipi argumenton se çdo trajtim serioz duhet të nisë nga burimet, por edhe nga maturia metodologjike: duhet të ketë ndershmëri shkencore dhe aftësi për ta ndarë historinë nga mënyrat se si ajo mund të jetë mitizuar.
Në qendër të punimit qëndron synimi i Dalipit për të rishikuar një interpretim të njëanshëm, sipas të cilit Kosova para pushtimit osman paraqitet si hapësirë kryesisht ose vetëm serbe. Studiuesi e kundërshton përpjekjen e historiografisë serbe që ta paraqesë Kosovën mesjetare si një territor të banuar vetëm nga serbët gjatë sundimit të Nemanjidëve. Përballë kësaj teze, ai thekson se burimet e kohës flasin për një prani të vazhdueshme arbërore në Kosovë gjatë mesjetës.
Për të mbështetur këtë argument, Dalipi nuk mbështetet në retorikë të thjeshtë patriotike. Ai përpiqet të sjellë në vëmendje elementë konkretë: burime mesjetare, antroponime dhe toponime, kronika osmane, dëshmi raguzane, traditë gojore dhe argumente gjuhësore. Një element i veçantë metodologjik, sipas kornizës së punimit, është se autori nuk e trajton historinë si pronë të një kujtese të vetme kombëtare. Përkundrazi, ai e paraqet historinë si fushë kërkimi ku faktet duhet të peshohen me kujdes, ndërsa heshtjet e burimeve duhet lexuar po aq sa edhe ato që thuhet drejtpërdrejt.
Arbërit në Kosovë dhe koalicioni ballkanik: kërkim historik, jo mit
Një nga pikat më të forta të punimit lidhet me praninë e arbërve në Kosovë para dhe gjatë shekullit XIV. Dalipi sjell shembuj të emrave arbërorë që shfaqen në dokumente mesjetare dhe raste ku prindërit mbajnë emra arbërorë, ndërsa bijtë shfaqen me emra sllavë. Ky fakt, siç shtrohet në mënyrën e argumentimit, tregon se antroponimia mesjetare nuk mund të lexohet në mënyrë mekanike dhe e drejtpërdrejtë si provë e pastër etnike. Emri i një personi, sipas logjikës së shtruar, mund të jetë pasojë e pushtetit politik, ndikimeve kishtare, administratës, martesave të përziera, apo presionit kulturor të kohës. Në kushtet kur pushteti politiko-kishtar ishte në duart e klasës serbe, një pjesë e arbërve mund të paraqitej në dokumente me forma të sllavizuara të emrave.
Më tej, Dalipi e vendos Betejën e Kosovës në një kontekst më të gjerë të depërtimit osman në Ballkan. Sipas qasjes së tij, beteja nuk ishte thjesht përballje mes serbëve dhe osmanëve, por një përpjekje e gjerë e sundimtarëve ballkanikë për ta ndalur ekspansionin osman. Kjo e zhvendos ngjarjen nga interpretimi i ngushtë nacional dhe e vendos në një horizont më të gjerë ballkanik. Në koalicion, siç përshkruhet, morën pjesë serbë, arbër, boshnjakë, vllehë dhe forca të tjera ndihmëse. Prijës formal i koalicionit ishte Lazar Hrebelanoviqi, por kjo nuk nënkupton automatikisht se beteja u përket vetëm një etnie apo një tradite të vetme politike.
Në vijim, punimi argumenton se shqiptarët, më saktë arbërit, nuk ishin spektatorë të Betejës së Kosovës, por pjesëmarrës në të. Dalipi përmend rolin e Gjergjit II Balsha, Theodorit II Muzaka, Dhimitër Jonimës dhe të zotërinjve të tjerë arbërorë, duke e paraqitur pjesëmarrjen e tyre si pjesë të strukturës ushtarake dhe politike të koalicionit. Në këtë kuadër, arbërit nuk shihen vetëm si forca periferike, por si element me rol të dukshëm në radhët e ushtrisë së koalicionit, deri edhe në radhët e shigjetarëve që filluan betejën.
Një aspekt tjetër i trajtuar është edhe kujdesi i autorit për të shpjeguar mungesën e burimeve të drejtpërdrejta mbi pjesëmarrjen e arbërve të Kosovës. Dalipi pranon vështirësinë: historiografia ka prekur pak këtë problem, sepse mungojnë dëshmi të drejtpërdrejta. Por ai argumenton se, nëse arbërit ishin popullsi autoktone e pranishme në Kosovë gjatë mesjetës, është e vështirë të mendohet që ata të qëndronin jashtë një ngjarjeje të madhe ushtarake që u zhvillua pikërisht në truallin e tyre. Kjo qasje mbështetet në një arsyetim historiko-logjik: mungesa e emrit në burim nuk do të thotë domosdoshmërisht mungesë pranisë në realitet. Megjithatë, punimi mban një ton të matur, duke kërkuar që analiza të mos kthehet në përfundime të paqarta, por të qëndrojë brenda kufijve të kujdesshëm të interpretimit shkencor.
Botuar fillimisht në Bota Sot