Më 23 qershor 1911, pikërisht 115 vite më parë, mori jetë programi politik i pavarësisë së Shqipërisë i njohur si Kuvendi i Greçës. Në themelet e historisë së qëndresës dhe të përpjekjeve të shqiptarëve për autonomi, vetëqeverisje dhe një Shqipëri të lirë e të pavarur, ky kuvend shënoi një moment të rëndësishëm politik: aty u sollën në jetë 12 kërkesat që ishin pjesë e memorandumit autonomist. Këto kërkesa njihen me emrin historik “Memorandumi i Greçes”.
Kuvendi u mbajt në pllajën e Greçës, në perëndim të Selcës, në Malësinë e Madhe. Dokumenti dhe plani u hartuan nga Luigj Gurakuqi dhe Ismail Qemali, ndërsa me këtë akt u përforcua edhe natyra e kryengritjes. Në këtë mënyrë, kryengritja e armatosur e shqiptarëve të veriut mori një program kombëtar, në të cilin aderuan tashmë të gjithë shqiptarët, duke e shndërruar një përpjekje lokale në një kauzë më të gjerë politike.
Memorandumi i Greçes u përgatit edhe në dy gjuhë, shqip dhe frëngjisht. Për t’ia paraqitur Kuvendit të krerëve të kryengritjes, teksti u soll nga Luigj Gurakuqi. Ky hap kishte një kuptim të qartë: kërkesat nuk ishin vetëm për t’u dëgjuar brenda vendit, por edhe për t’u bërë të kuptueshme e të lexueshme për faktorët ndërkombëtarë që kishin peshë në rajon.
Memorandumi i Greçës, program me 12 kërkesa për autonomi
Dokumenti u quajt “Libri i Kuq” për shkak të ngjyrës së ballinës së broshurës ku ishte shtypur. Memorandumi iu dorëzua nga përfaqësuesit e kryengritësve ambasadorit turk në Mal të Zi, Sadredin Beut. Ai e pranoi librin, por pa dhënë përgjigje. Për të pasur garancinë që kërkesat e tyre të plotësoheshin, një delegacion i kryengritësve — i përbërë nga Luigj Gurakuqi, Dedë Gjo Luli, Sokol Baci e të tjerë — e dorëzoi Memorandumin e Greçës te përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha në Cetinë.
Në fushën e luftës dhe vendimmarrjes, malësorët vepruan me bindje se nuk kishin mundësi dhe forcë ta mposhtnin turqit vetëm me armë. Megjithatë, ata ishin të vetëdijshëm se përpjekja e tyre do të sillte ndikim në përmirësimin e pozitës së tyre dhe se do të arrinte të bindte opinionin demokratik evropian në trajtimin e problemit të shqiptarëve. Në vetë memorandumin theksohej se: “…na po bajmë fli për arsye të nalta politike dëshirat e pavarësisë që frymëzojnë popullin shqiptar tash pesë shekuj, e lypim vetëm autonomi të gjanë…”.
Një nga efektet e Memorandumi i Greçes ishte se i dha fund edhe qëndrimit pritës që kishin mbajtur deri atëherë disa komitete në krahinat e tjera. Falë kësaj, u organizuan veprime sulmuese të armatosura për të detyruar turqit të njihnin memorandumet dhe kërkesat e përcaktuara aty. Memorandumi paraqiste një program të plotë autonomie të Shqipërisë, ashtu siç ishte konceptuar ajo në platformën e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare që nga koha e Lidhjes së Prizrenit.
Në dokument u parashtruan 12 kërkesa konkrete, të cilat e formonin bërthamën politike të autonomisë. Ato nisnin me garanci për të respektuar të drejtat, zakonet dhe besimet, ndërsa vijonin me njohjen e plotë të kombit shqiptar me ato të drejta që kishin edhe kombet e tjera. Memorandumi kërkonte liri të plotë për zgjedhjen e deputetëve, si dhe të drejtën që shqiptarët të mësonin e të përparonin në gjuhën e tyre. Po ashtu, parashikohej organizimi i administrimit të Vilajeteve ku ndodheshin shqiptarët, zgjedhja e Valinjeve dhe e nëpunësve të lartë të shtetit nga “të mbërrijtshmit” shqiptarë, përmes përzgjedhjes mes të mirëve. Dokumenti përmendte edhe emërimin e një përfaqësuesi të sulltanit si inspektor i përgjithshëm për të mbikëqyrur zbatimin e asaj që u takonte vendasve. Një kërkesë tjetër ishte përdorimi i gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare për shqiptarët, si dhe kryerja e shërbimit të detyrueshëm ushtarak në vendet e veta. Në planin financiar, memorandumi kërkonte që të ardhurat nga taksat të shfrytëzoheshin për ndërtimin e rrugëve, shkollave (shkollave shqipe) dhe objekteve të tjera, plus të drejtën e kontrollit mbi buxhetin dhe shpenzimet lokale. Mbyllja e listës përfshinte sigurimin e fondeve për rindërtimin e shtëpive të dëmtuara gjatë kryengritjes dhe kthimin e të drejtës për mbajtjen e armëve, si pjesë e domosdoshme e rigjenerimit pas goditjeve.
Botuar fillimisht në Bota Sot