Në verën e vitit 1889, Krusheva shfaqej si një qendër me një prani të dukshme shqiptare. Një detaj i rëndësishëm për këtë faqe të historisë lidhet me faktin se, sipas të dhënave që lidhen me periudhën, aty numëroheshin 160 shtëpi shqiptare. Ky informacion shërben si një pikënisje për të kuptuar shkallën e vendosjes së komunitetit shqiptar në qytet dhe, njëkohësisht, për të ndjekur zhvillimet që çuan në formësimin e identitetit të saj historik.
Rrjedha e kësaj historie lidhet edhe me kujtesën dhe dokumentet që ruhen në vende të ndryshme. Në korrik të vitit 2024, shkrimtari dhe studiuesi Skënder Latifi ka treguar se gjatë një vizite në Sofje, në sheshin “Sllavejkov”, ku shiten libra të vjetër, u ndal te një botim i ekspozuar në tokë pranë vitrinave të improvizuara. Aty, në vapën përcëlluese të korrikut, ai gjeti një libër që i ktheu menjëherë në vëmendje çështjet që lidhen me traditat dhe letërsinë e popullsive të Ballkanit.
Bëhet fjalë për librin “Български прикаски и вѣрования съ прибавление на нѣкол몇 Македоновлашки и Албански”, i botuar në vitin 1892 në Sofje, me autor Kuzman A. Shapkarev. Shapkarev, i lindur në Ohër, përfshihet në një rrjedhë kërkimesh që i bashkon studimet për traditat lokale me materialet gjuhësore dhe tregimet popullore të zonave ku bashkëjetonin komunitete të ndryshme. Për Latifin, fakti që librin e kishte në dorë u bë një rast i rrallë për të parë drejtpërdrejt atë që ai kërkonte.
Menjëherë u përpoq të përkthente titullin e librit. Titulli i tij, siç del nga përshkrimi që përcillet në shënimet e Latifit, lexohet si: “Tregime e besëtytni bullgare me shtojcën e atyre maqedonovllahe dhe shqiptare”. Në këtë mënyrë, botimi nuk kufizohej vetëm në një traditë të vetme, por përfshinte elemente që i përkasin edhe maqedonovllaheve dhe shqiptarëve. Për më tepër, në libër gjejmë edhe një lidhje të drejtpërdrejtë me Krushevën dhe me një personazh që shfaqet në traditë.
Një nga pjesët më domethënëse ishte fakti se Shapkarev kishte përfshirë përralla të shqiptares Zoica Mallku nga Krusheva. Sipas të dhënave të përcjella në tekst, Zoica Mallku ia kishte rrëfyer këto përralla të birit të saj në vitin 1873, në qytetin e Botevgradit. Kjo lidhje tregon se rrëfimet e mbledhura nuk ishin vetëm lokale, por ruanin rrënjë që i kapërcenin hapësirat gjeografike, duke u bartur me familjarët dhe duke hyrë në qarqet e mbledhjes së materialeve folklorike.
Rrënjët shqiptare të Krushevës shihen qartë te 160 shtëpitë e vitit 1889
Për të pasur një pasqyrë më të plotë të asaj që lidhet me shqiptarët e Krushevës, teksti i Latifit vendos zhvillimet historike në një kornizë më të gjerë kohore. Qendra e Krushevës përshkruhet si një qytet i vendosur në skajin perëndimor të lugajës së Manastirit dhe Prilepit. Kështu, pozicioni gjeografik vendoset në qendër të narracionit: qyteti lidhet me rrugë e zona që historikisht kanë qenë kryqëzim lëvizjesh, shkëmbimesh dhe banimesh të ndryshme.
Në këtë kuadër, teksti thekson se për ta kuptuar plotësisht përbërjen e komunitetit shqiptar, duhet ndjekur periudha nga gjysma e dytë e shekullit XV deri në çerekun e parë të shekullit XX. Brenda kësaj periudhe, një epokë e rëndësishme përmendet si moment i formësimit: “Shqiptarët dhe vllahët e Voskopojës” paraqiten si themeluesit e Krushevës së sotme. Kjo ide lidhet me mënyrën se si, me kalimin e kohës, grupe të ndryshme popullsie u vendosën dhe kontribuan në ndërtimin e identitetit të qytetit. Në këtë rrjedhë historike, shifra e vitit 1889 — 160 shtëpi shqiptare — shfaqet si një tregues konkret i shkallës së pranisë dhe stabilitetit të komunitetit shqiptar në Krushevë.
Botuar fillimisht në Koha.net
