Viti 1873 mban brenda një histori që lidhet me jetën, besimin dhe vendimet e një familjeje shqiptare në Krushevë. Në atë kohë, Zoica Mallku, shqiptare nga Krusheva, mori një hap të pazakontë kur e ftoi të birin për të ndarë një tregim që do të mbetej si amanet. Tregimi i saj zhvillohet në një nga ditët e mërzitshme të atij viti, ndërsa Zoica ishte e vendosur afërsisht pesëdhjetë kilometra në perëndim të kryeqendrës bullgare Sofjes, në Botevgrad.
Në qendër të kësaj rrëfimi vjen një figurë fetare shqiptare. Mihailo G. Ristiq, i cili ka shkruar për këtë periudhë, e ka quajtur “Antoni shqiptar” si shumë modest dhe bamirës, duke e lavdëruar një “misionar” të lidhur me shtrirjen e serbizmit në Krushevë, në fundin e shekullit XIX. Sipas këtij materiali, bëhet fjalë për priftin shqiptar Andon nga Berati. Historia prek një marrëdhënie familjare dhe një konflikt dinjiteti e moraliteti që, në të njëjtën kohë, lidhet edhe me mënyrën si e trajtonte shoqëria rolin e një prifti.
Zoica Mallku, e cila ishte thjesht një nënë shqiptare nga Krusheva, e vendosi historinë për ta komunikuar tek i biri në formën e një përralle. Gjatë atij takimi, ajo ia rrëfeu atij një tregim me titull: “Prifti që deshi ta marrë bijën e vet për grua!”. Në këtë mënyrë, amaneti i saj u shndërrua në një rrëfim simbolik, që përcillte mesazhe të qarta për krenarinë dhe dinjitetin e njeriut, por edhe për kufijtë që, sipas saj, nuk duhej të shkeleshin.
Zoica Mallku i ktheu amanetet në përrallë në vitin 1873
Rrëfimi i lidhur me priftin Andon nga Berati shfaqet në një sfond më të gjerë, ku propaganda dhe lufta për numër besimtarësh ortodoksë shoqëroheshin me lëvizje politike e fetare. Në tekstin që e shoqëron këtë ngjarje përmendet se, gjatë një periudhe të mëvonshme, në vitin 1892, në Krushevë kishte arritur një diplomat serb. Edhe pse ai ndodhej aty, pretendimet për ndikim nuk duket se ishin të lehta: në Krushevë e njihte atë vetëm një shqiptar.
Ky detaj shërben për të theksuar se marrëdhëniet lokale dhe lidhjet e brendshme ishin më të ndërlikuara seç mund të dukej nga jashtë. Në material thuhet se shqiptari që e njihte diplomatin serb në fakt paguhej, duke shërbyer si mjet për propagandë në favor të Serbisë. Kështu, qyteti i Krushevës del si një vend ku veprimet politike dhe fetare nuk kufizoheshin në skena publike, por kalonin edhe përmes personash të afërt me komunitetin.
Për më tepër, në rrëfimin shfaqet edhe një përshkrim i vetë qytetit. Mihailo G. Ristiq, i cili (siç rezulton nga shkrimi) ka qenë sekretar i një strukture të kohës, ka shkruar për mënyrën se si e ka parë Krushevën. Ai tregon se qyteti “m’u duk sikur ishte i prerë nga letra”, duke theksuar se, sipas tij, nuk kishte shumë raste për të parë shtëpi të ndërtuara nga themelet deri në çati. Përkundrazi, ai vëren se të gjitha shtëpitë në Krushevë ishin të ndërtuara me gurë dhe se secila prej tyre, me shumë pak përjashtime, ishte e mbuluar me pllaka guri. Ai e cilëson Krushevën si një vend “unik” nga pamja.
Në këtë mënyrë, historia e Zoica Mallkut në vitin 1873 lidhet me një mozaik më të gjerë të kohës: me figura fetare shqiptare, me rrëfime që shërbejnë si amanet në formë përralle, dhe me një mjedis ku, më vonë, ndikimi serb kërkonte të zgjerohej përmes propagandës. Nga Botevgradi, Zoica përcolli përmes fjalëve të një nëne një mesazh që mbetet i lidhur me dinjitetin e saj dhe me mënyrën se si ajo e ka përballuar realitetin e epokës në Krushevë.
Botuar fillimisht në Koha.net
