Trupi i njeriut nuk është një makinë, por krahasimet ndihmojnë për të kuptuar më mirë shëndetin. Një urolog, duke iu referuar idesë që organet plaken me ritme të ndryshme, sugjeron që të mendojmë trupin si një sistem që ka nevojë për “mirëmbajtje” të vazhdueshme. “Ju nuk do të prisnit që motori të fillonte të nxirrte tym përpara se të bënit ndërrimin e vajit, apo jo? E njëjta gjë vlen edhe për organet tuaja,” thekson Dr. Mutahar Ahmed, urolog dhe drejtor i Qendrës për Kancerin e Fshikëzës në Hackensack University Medical Center.
Sipas tij, është e rëndësishme të kuptohet se organet plaken ashtu si pjesa tjetër e trupit dhe se disa prej tyre mund të “plaken” më shpejt se të tjerat. Këtë e bën më të lehtë për të marrë kontroll mbi shëndetin personal, sepse të kuptuarit e proceseve i ndihmon njerëzit të veprojnë më herët. Edhe fakti që pjesë të ndryshme të trupit—si truri, zemra, mushkëritë, veshkat, mëlçia, lëkura dhe organet e tjera—nuk “festojnë” të gjithë në të njëjtën ditëlindje, mund të duket befasues për shumë persona.
Një studim britanik i vitit 2023, me më shumë se 5,500 persona, ka sugjeruar se pothuajse 20% e tyre shfaqnin shenja që të paktën një organ po plakej më shpejt se normalisht. Ndërsa kjo rritje e plakjes së përshpejtuar lidhet me rritjen e rrezikut për vdekje, nuk do të thotë që situata është e pashmangshme. Një studim i JAMA Pediatrics ka vënë në dukje se prania e problemeve si çrregullimet psikologjike, pirja e duhanit apo obeziteti gjatë adoleshencës lidhej fort me plakjen biologjike të përshpejtuar në moshën e mesme.
Veshkat janë “pjesa” që plaket më shpejt—dhe mbrojtja fillon herët
Çfarë kanë të përbashkët këto faktorë? Ato mund të trajtohen, dhe kjo lë hapësirë për veprime që mund të ndihmojnë në ngadalësimin e plakjes. Dr. David A. Taub, drejtor i onkologjisë urologjike dhe kirurgjisë robotike në Lynn Cancer Institute dhe Baptist Health South Florida, shpjegon se të kuptuarit e kësaj u jep të rinjve një arsye të fortë për të vepruar herët. Në këtë kuadër, identifikimi i organit që rrezikohet më shumë nga plakja e shpejtë kthehet në një hap praktik për të ditur ku të përqendrohen përpjekjet.
Organi që plaket më shpejt, sipas mjekëve, janë veshkat. Ky fakt është shqetësues, sepse veshkat luajnë rol qendror në filtrimin e trupit. Dr. Taub thotë se ato janë sistemi kryesor i filtrimit: “duke pastruar rreth 50 galonë gjak çdo ditë.” Sipas tij, veshkat largojnë mbetjet dhe lëngjet e tepërta, balancojnë minerale si natriumi dhe kaliumi, ndihmojnë në rregullimin e tensionit të gjakut, aktivizojnë vitaminën D për shëndetin e kockave dhe prodhojnë hormone që stimulojnë prodhimin e qelizave të kuqe të gjakut.
Komuniteti shkencor ende po përpiqet të kuptojë arsyen e saktë pse veshkat plaken më shpejt se organet e tjera. “Nuk e dimë ende pse veshkat plaken kaq shpejt,” shprehet Dr. Samir Parikh, shef i nefrologjisë në UT Southwestern. Ai dhe ekipi i tij kanë publikuar së fundmi një studim që propozon një teori: dëmtimi i veshkave mund të zbulohet duke matur dëmtimin në “bateritë” që furnizojnë qelizat me energji. Këto “bateri” janë mitokondritë. Dr. Parikh shpjegon se mitokondritë kanë kodin e tyre gjenetik dhe se konsumimi dhe dëmtimi lënë gjurmë në ADN-në mitokondriale, duke dëmtuar funksionin e qelizave të veshkave. Edhe pse është vetëm një teori, ajo shihet si premtuese sepse mund të hapë rrugë për ndërhyrje të hershme—për të matur dëmtimin para se të kthehet në problem mjekësor dhe, në të ardhmen, për të ndërhyrë në riparimin e ADN-së.
Mjekë të tjerë theksojnë se veshkat punojnë vazhdimisht dhe kjo mund të lidhet me plakjen e tyre të shpejtë. Dr. Taub i përshkruan ato si një nga organet “më aktive metabolikisht” në trup. Proceset si filtrimi, rithithja dhe sekretimi kërkojnë shumë energji. Ai shton se çdo ditë veshkat filtrojnë të gjithë furnizimin me gjak dhjetëra herë, duke e ekspozuar strukturën e tyre delikate ndaj toksinave, ndryshimeve të tensionit të gjakut dhe stresit oksidativ. Për më tepër, probleme të zakonshme si tensioni i lartë, sheqeri i lartë në gjak dhe obeziteti kontribuojnë drejtpërdrejt në dëmtimin e veshkave.
Dr. Ahmed pajtohet me këtë dhe thotë se veshkat plaken më ngadalë te personat që nuk kanë sëmundje si diabeti i tipit 2 apo tensioni i lartë. Një aspekt tjetër i rëndësishëm është aftësia e kufizuar e veshkave për t’u rigjeneruar: “Ndryshe nga disa organe të tjera, veshkat kanë aftësi të kufizuar për t’u rigjeneruar; pasi humbin njësitë filtruese të quajtura nefrone, ato nuk mund të zëvendësohen,” thekson Dr. Taub.
Kur veshkat plaken, shfaqet një ulje graduale e aftësisë së tyre filtruese, e cila ndodh me kalimin e kohës. “Me moshën, numri i njësive filtruese të quajtura nefrone zvogëlohet natyrshëm, ndërsa enët e gjakut që i furnizojnë mund të forcohen,” shpjegon Dr. Ahmed. Ai e krahason këtë me një filtër kafeje që bllokohet dalëngadalë: “Ai ende funksionon, por jo aq mirë sa më parë.” Në fund të këtij cikli, kur veshkat nuk filtrojnë si më parë, ndikimi ndihet në mënyrë të drejtpërdrejtë në balancën e lëngjeve dhe në largimin e mbetjeve nga organizmi.
Botuar fillimisht në Telegrafi
