Padova, një qytet që njihet për figurat e mëdha letrare, nuk ka pasur vetëm emra të njohur në art e shkencë, por edhe një dije të veçantë si Niccolò Leonico Tomeo. Historitë për këtë figurë lidhen me një identitet të dyfishtë: ai ishte venecian nga lindja, ndërsa shqiptar nga prejardhja. Në rrëfimet për të, përmendet jo thjesht fama e dijetarit, por mënyra sesi ai iu përkushtua studimit, duke kërkuar vazhdimisht atë që e konsideronte thelb të dijes.
Një nga elementet kryesore të formimit të Tomeos ishte studimi i greqishtes. Ai e mësoi atë nën drejtimin e Dhimitrit të Kalkidës, duke u thelluar më tej në Firence. Me kalimin e kohës, ai u shndërrua në një zotërues kaq të përsosur të gjuhës, saqë mund të jepte leksione mbi Platonin dhe Aristotelin pikërisht në greqishten origjinale. Për kohën kur jetoi, një aftësi e tillë konsiderohej e rrallë dhe e dallonte në një mjedis intelektual ku jo të gjithë kishin nivelin e njëjtë të kompetencës gjuhësore.
Qëllimi i tij nuk ishte vetëm të njihte tekstet, por të arrinte te “burimi”. Tomeo kërkonte ta rivendoste filozofinë, të cilën e shihte të shpërfytyruar nga hollësitë boshe të skolastikëve dhe nga spekulimet e cekëta të komentuesve arabë. Në këtë drejtim, ai u përqendrua te mendimi origjinal dhe tek mënyra e të kuptuarit të autorëve klasikë. Një pjesë e punës së tij lidhet edhe me përkthimin: ai përktheu me shumë elegancë disa pjesë të Aristotelit që kishin të bënin me historinë natyrore.
Një filozofi që kërkonte thelbin te burimi
Përveç aktivitetit si dijetar, Tomeo u shfaq edhe si autor i një strukture të veçantë veprash. Ai hartoi dhjetë dialogë, sipas mënyrës së akademikëve, mbi çështje të rëndësishme ose tërhoqëse për kureshtjen: parashikimi i së ardhmes, prejardhja e emrave, oguret, pavdekësia e shpirtit dhe tema të tjera. Dialogët e tij e mbajnë në qendër idenë e debatit intelektual, por edhe të shqyrtimit të argumenteve, pa e humbur fokusin te kërkimi.
Një tjetër vepër e përmendur në historinë e Tomeos është “De Varia Historia Libri Tres” (“Tre libra mbi historinë e ndryshme”). Ajo ka një veçanti që lidhet me kohën e shkrimit: vepra u shkrua në rini, por nuk u botua derisa autori kishte arritur një moshë të përparuar. Përkufizimi “i rrallë” i jepet pikërisht kësaj diference mes krijimit dhe botimit, pasi në karakterin letrar zakonisht ndodh ndryshe. Në këtë rast, Tomeo duket se nuk nxitoi ta nxirrte në dritë punën e tij, por e mbajti atë deri në një moment kur e konsideroi të përshtatshme për publikim.
Në mënyrën se si u trajtuan idetë e tij, bie në sy edhe qëndrimi i Tomeos ndaj shpalljes publike. Ai nuk iu nënshtrua bezdisë së tërheqjes së vëmendjes për ndryshimet në mendimet e tij. Edhe nëse kishte evolucione në mënyrën e të menduarit, armiqtë e tij nuk patën mundësi të gjurmonin diferenca të mëdha mes përshtypjeve të para dhe gjykimeve të mëvonshme. Në këtë mënyrë, reputacioni i tij nuk u ndërtua mbi polemika të vazhdueshme, por mbi punën intelektuale dhe qasjen e tij ndaj dijes. Për t’u vlerësuar, përmendet se libri i tij nuk u cilësua se kishte “ndonjë meritë të madhe” dhe se nuk do të shërbente si themel i një reputacioni, por bota shpesh i vendoset gjykimit të një njeriu me talent të pranuar dhe admirimin e ruan edhe për gjërat që ai vetë mund t’i kishte konsideruar më pak të rëndësishme.
Sa i përket personalitetit, Tomeo shquhej për një karakter shumë të dashur. Sjellja e tij përshkruhet si ajo e një filozofi të vërtetë: mënyrat e tij ishin të thjeshta dhe, sipas përshkrimeve, luksi nuk u lejua kurrë të ndikonte në dëshirat e tij. Ai ishte i përkushtuar ndaj kërkimit të së vërtetës dhe, duke qenë se nuk dëshironte duartrokitjet e publikut, ua la ambicien njerëzve të zakonshëm. Në këtë figurë bashkohen përkushtimi akademik, kërkimi i origjinalitetit dhe një sjellje që e ruante dijetarin larg spektaklit publik.
Botuar fillimisht në Koha.net
