Historia politike e Serbisë gjatë katër dekadave të fundit mund të lexohet si një seri ndryshimesh: ndërrime regjimesh, roli i institucioneve që përvijohet ndryshe nga një periudhë në tjetrën dhe marrëdhëniet me aleatët që rikalibrohen me kalimin e viteve. Por teksa ndryshon forma e politikës, disa nga narrativat themelore që lidhen me identitetin kombëtar dhe me trajtimin e Kosovës nuk duket se kanë pësuar të njëjtin transformim.
Në qendër të kësaj përvoje politike qëndron një element i përsëritur: mënyra si një pjesë e madhe e elitës politike serbe e ka adresuar Kosovën dhe çështjen e serbëve që jetojnë jashtë kufijve të Serbisë. Në këtë narrativë të krijuar me kalimin e viteve, viktimizimi paraqitet si shtyllë kryesore. Ideja bazë është se serbët janë vazhdimisht të kërcënuar, se Serbia është viktimë e padrejtësive historike dhe ndërkombëtare dhe se shteti serb ka një rol të veçantë për të “mbrojtur” serbët edhe kur ata nuk ndodhen brenda kufijve të tij.
Në këtë kontekst, pyetja që del natyrshëm është nëse Serbia e vitit 2026 është vërtet e njëjtë me Serbinë e vitit 1986. Në vitin 1986, Memorandumi i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU) shënoi një pikë referimi të rëndësishme për mënyrën se si u artikuluan ide politike dhe kombëtare. Prandaj, kur katër dekada më pas flitet për narrativat aktuale, thelbi i debatit bëhet: çfarë ka ndryshuar në pamje, por çfarë ka mbetur në përmbajtje?
Viktimizimi si vijë e përbashkët e narrativës serbe
Katër dekada pas Memorandumit të SANU, shumë diskutime përqendrohen te ideja se Serbia e sotme nuk është thjesht vazhdim i një kohe tjetër, por bart brenda saj një strukturë të njohur narrativash. Fokusi vihet në mënyrën sesi nacionalizmi serb e përfytyron Kosovën, serbët jashtë kufijve të Serbisë dhe rolin që Serbia pretendon të luajë në rajon. Është pikërisht këtu që vërehet një vazhdimësi që shihet si shqetësuese nga analiza të tilla.
Historia politike e Serbisë gjatë këtyre dekadave, siç përshkruhet në reflektime të këtij lloji, mund të shpjegohet edhe me ndryshimin e regjimeve. Nga Jugosllavia socialiste drejt Serbisë së sotme, kanë lëvizur shumë elementë të skenës politike: liderë të ndryshëm, institucione me funksione të riformatuara, aleanca që sillen ndryshe në varësi të rrethanave dhe mënyra se si zbatohet politika në terren. Por edhe kur mjetet dhe aktorët ndryshojnë, duket se narrativat që lidhen me Kosovës dhe “mbrojtjen” e serbëve jashtë vendit mbeten të rrënjosura në të njëjtën logjikë.
Një nga arsyet pse kjo vazhdimësi tërheq vëmendjen është fakti se narrativat nacionaliste nuk shfaqen gjithmonë në të njëjtën formë. Ato mund të përshtaten, të ripaketohen dhe të paraqiten me terma të rinj, por thelbi i tyre shpesh mbetet i njëjtë: serbët paraqiten si të rrezikuar, Serbia si palë që ka të drejtë morale për të reaguar, dhe Kosova si qendër ku përplasen interesa, të interpretuara përmes një kornize viktimizimi. Në këtë mënyrë, roli i Serbisë në rajon nuk shihet vetëm si politikë e jashtme, por edhe si detyrë e lidhur me identitetin kombëtar.
Në këtë linjë, edhe një element simbolik në përshkrimet historike tregon se sa pranë këtyre narrativave kanë qenë kohët e ndryshme. Në foto që shoqëron reflektimet për këtë temë, shfaqet Ferizaj në prill 1989. Pikërisht në atë periudhë, tensionet dhe interpretimet politike po i hapnin rrugë një fazë të re historike, ndërsa narrativat që i jepnin Serbisë një rol të veçantë në çështjet e serbëve jashtë kufijve të saj po gjenin terren të qëndrueshëm.
Botuar fillimisht në Koha.net
