Besa është ndër institucionet më të njohura të së drejtës dokësore shqiptare dhe mban dy kuptime njëkohësisht: është vlerë morale dhe, në të njëjtën kohë, mekanizëm juridiko-shoqëror. Ajo nuk ka qenë vetëm një fjalë në gojë, por një rregull i trashëguar brez pas brezi, që është konsoliduar ndër shekuj. Pikërisht për këtë arsye, besa ka luajtur rol të rëndësishëm në rregullimin e marrëdhënieve mes individëve dhe bashkësive shqiptare, duke u kthyer në një nga shtyllat bazë të organizimit tradicional të shoqërisë.
Në botëkuptimin tradicional shqiptar, fjala e dhënë konsiderohej garancia më e lartë e ndershmërisë dhe e integritetit moral. Vlera e njeriut matet me aftësinë për të respektuar angazhimet që merr, ndërsa mbajtja e fjalës lidhej drejtpërdrejt me nderin dhe burrërinë. Për këtë arsye, besa u shndërrua në një normë morale me fuqi detyruese. Ajo nuk mbështetej vetëm te ndërgjegjja individuale, por edhe te kontrolli dhe gjykimi i komunitetit që e shihte respektimin e betimit si çështje të përbashkët.
Përtej dimensionit etik, besa kishte edhe funksione juridike. Në një kohë kur institucionet shtetërore moderne nuk ishin të pranishme si sot, besa shërbente si instrument normativ për ruajtjen e rendit shoqëror dhe për zbatimin e marrëveshjeve ndërmjet palëve. Autoriteti i saj buronte nga normat zakonore dhe nga pranimi kolektiv i detyrimeve që rridhnin nga kjo fjalë. Kështu, besa përfaqësonte një formë të së drejtës së pashkruar, që gëzonte legjitimitet brenda komunitetit.
Fjala e dhënë: besa si rregull që mban shoqërinë në paqe
Një rol po aq i rëndësishëm i besës lidhej me pajtimin dhe solidaritetin shoqëror. Në rastet e konflikteve, gjakmarrjeve dhe mosmarrëveshjeve ndërkrahinore, besa krijonte një periudhë sigurie dhe paprekshmërie. Kjo periudhë shërbente si hapësirë reale për t’u zhvilluar bisedimet dhe për të gjetur rrugë drejt marrëveshjeve të paqes. Në praktikë, besa vendoste një rregull të përkohshëm që e ndalonte dhunën dhe i jepte kohë komunitetit të gjejë zgjidhje, pa e humbur krejtësisht besimin mes palëve.
Me këtë mënyrë funksionimi, besa kontribuoi në ruajtjen e stabilitetit shoqëror dhe në forcimin e kohezionit mes bashkësive shqiptare. Ajo nuk ishte thjesht një mekanizëm për të shmangur përplasjen e menjëhershme, por edhe një mjet për të rindërtuar lidhjet brenda shoqërisë. Në shumë situata, kur tensionet rriteshin dhe konfliktet ktheheshin në cikël të përsëritur, besa shfaqej si rrugë për ta ndërprerë atë spiralë dhe për ta kthyer energjinë e komunitetit drejt zgjidhjeve.
Roli i besës shtrihej edhe në planin kombëtar. Duke forcuar lidhjet ndërkrahinore dhe duke mbajtur gjallë ndjenjën e përkatësisë së përbashkët, besa ndikonte në ruajtjen e identitetit kulturor dhe në formësimin e ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Për këtë arsye, ajo konsiderohet një ndër elementet më përfaqësuese të trashëgimisë juridike dhe shpirtërore të shqiptarëve. Në traditën dokësore, besa mbetet si një kujtesë se si shoqëria e ndërton rregullin mbi besueshmërinë e fjalës dhe mbi gatishmërinë për të respektuar detyrimet e marra.
Kanuni i Lekë Dukagjinit, Kreu XXII, “Mbi Besën”, është një prej dëshmive më të qarta se si kjo ide u kodifikua në traditë. Po ashtu, në Shkodër, Shtjefën Gjeçovi e ka trajtuar Kanunin e Lekë Dukagjinit në botime të ndryshme, duke bërë që përmbajtja e traditës të ruhet dhe të përcillet. Kjo vijë e trashëgimisë tregon se besa nuk është kuptuar kurrë vetëm si akt i veçuar, por si rregull i jetës së përbashkët, me peshë morale dhe me funksion juridik brenda komunitetit.
Botuar fillimisht në Bota Sot
