Më 14 nëntor 1908, në Manastir filluan punimet e Kongresit të Alfabetit, i njohur edhe si Kongresi i Manastirit. Qëllimi kryesor i këtij eventi ishte krijimi i një alfabeti të njehsuar për gjuhën shqipe, një hap që u cilësua si fillimi i letërsisë mbarë shqiptare. Diskutimet dhe vendimet e asaj kohe sollën një rrugë të re për standardizimin e shkrimit në gjuhën shqipe.
Në punimet e Kongresit morën pjesë 150 delegatë, të ardhur nga të gjitha anët e Shqipërisë, si dhe nga komunitetet shqiptare jashtë vendit. Ata erdhën nga Rumani, Italia, Greqia, Turqia, Egjipti, Amerika dhe vende të tjera ku jetonin shqiptarë. Prania e delegatëve nga disa hapësira gjeografike e bëri kongresin një ndërmarrje me peshë kombëtare, duke e lidhur çështjen e shkrimit me idenë e një gjuhe të përbashkët.
Kryetar i Kongresit u zgjodh Mit’hat Frashëri, i biri i Abdyl Frashërit. Në atë kohë, Mit’hat Frashëri ishte redaktor i dy revistave që botoheshin në Selanik, “Liria” dhe “Dituria”. Ndërsa sekretare e komisionit u zgjodh Parashqevi Qiriazi, mësuese e shkollës së Vashave në Korçë. Organizimi i punës së kongresit u shoqërua me figura që njiheshin për angazhimin e tyre në arsim e në veprimtari kulturore.
Nënkryetar u zgjodh Grigori Cilka, nga Korça, së bashku me edhe 11 anëtarë të tjerë. Kongresi i Manastirit u karakterizua edhe nga pjesëmarrja e shqiptarëve të të gjitha komuniteteve fetare: myslimanë, katolikë, ortodoksë, protestantë, si dhe njerëz të ditur që u bashkuan rreth një qëllimi të madh kombëtar. Kjo përfshirje tregonte se çështja e alfabetit shihej si një interes i përbashkët për të gjithë.
Kumtesa që mbajti prifti katolik Gjergj Fishta i preku të gjithë pjesëmarrësit. Rrëfimi i asaj kohe thekson se kërkesa që u parashtrua lidhej me mënyrën e shkrimit të shqipes: gjuha shqipe të mos shkruhej as me shkronja arabe, as me shkronja greke, por me alfabetin latin. Në fokus të diskutimeve ishte nevoja për një zgjidhje të qartë dhe të qëndrueshme, që të shmangte përçarjet e shkrimit dhe të siguronte një standard.
Vendimi: shqipja shkruhet me alfabet latin
Në fund të punimeve, Kongresi vendosi me votë unanime të lihej mënjanë alfabeti i Stambollit dhe gjuha shqipe të shkruhej vetëm me alfabetin latin, i cili përbëhej nga 36 shkronja. Ky alfabet është ai që përdoret edhe në ditët tona, duke e kthyer vendimin e 14 nëntorit 1908 në një pikë referimi historik për shkrimin e gjuhës shqipe. Miratimi i një numri të caktuar shkronjash e bëri sistemin më të saktë për mësimdhënie dhe për botime.
Kongresi, po ashtu, parashikoi edhe hapat e mëtejshëm pas asaj dite. U vendos që pas dy vjetësh të mbahej një Kongres i dytë, në Janinë, për të shqyrtuar problemet drejtshkrimore e letrare. Në këtë kuadër, ideja ishte edhe përpjekja për shkrirjen e dialekteve gegë dhe toskë në një gjuhë të njehsuar shqipe, në mënyrë që standardi i shkrimit të forcohej edhe më tej për të gjithë përdoruesit e gjuhës.
Një tjetër vendim i rëndësishëm lidhej me krijimin e strukturave për prodhim shkrimesh. Kongresi vendosi ngritjen e Shtypshkronjës Shqipe në Manastir, nën drejtimin e Gjergj Qiriazit. Shtypshkronja, sipas rrjedhës së ngjarjeve, u bë shpejt e njohur anembanë vendit si shpërndarëse e librave dhe gazetave shqipe, duke e shndërruar vendimin e alfabetit edhe në realitet të prekshëm për edukim dhe informim.
Ndër pjesëmarrësit e shquar të Kongresit të Alfabetit ishte edhe studiuesi, poeti dhe atdhetari nga Shkodra, Ndre Mjeda. Në punimet e kongresit u evidentua se tetë nga trembëdhjetë propozimet e tij u miratuan nga Kongresi i Manastirit. Edhe pse Ndre Mjeda kishte jetuar në disa vende të huaja dhe fliste 13 gjuhë, mbi gjuhën shqipe ai nuk vinte gjë tjetër. Kështu, kontributi i tij u lidh drejtpërdrejt me përpjekjen për të ruajtur dhe standardizuar identitetin gjuhësor.
Botuar fillimisht në Bota Sot
