Universitetet publike në Shqipëri kanë shpenzuar 103 milionë euro gjatë një viti akademik, por fondet që shkojnë realisht për kërkimin shkencor dalin të jenë shumë më të vogla nga sa pritet. Në totalin e përmendur, vetëm 4.2 milionë euro janë destinuar për këtë zë, ndërsa pjesa tjetër mbulon shpenzime të tjera. Në këtë kontekst, theksohet se te fondet e përfituara mund të përfshihen edhe elemente si dieta apo udhëtime, të cilat ndikojnë në mënyrën si llogaritet financimi për kërkimin.
Kur shohim shpërndarjen mes institucioneve, Universiteti i Tiranës del me një shifër modeste: vetëm 1.02 milionë euro për kërkimin shkencor. Politekniku ka shpenzuar 756 mijë euro, duke e lënë të kuptohet se edhe brenda financimit të përgjithshëm, prioriteti për kërkimin shkencor mbetet i kufizuar. Një element i rëndësishëm në analizë është se për këtë zë janë llogaritur vetëm paratë e vëna në dispozicion nga universitetet, dhe jo totali i parave që mund të vijnë nga buxheti i shtetit apo përfitime nga projekte të ndryshme.
Fondi për kërkimin shkencor mbetet i ulët edhe pas rritjes
Për herë të parë, qeveria ka deklaruar dyfishimin e fondeve për kërkimin shkencor. Nga 758 milionë lekë në vitin 2023, shuma është çuar në 1.5 miliardë lekë për vitin 2024. Megjithatë, pavarësisht këtij angazhimi financiar, fondet për shkencën vijojnë të mbeten gati 10 herë më të ulëta se mesatarja e vendeve të Bashkimit Europian. Kjo krijon një hendek të dukshëm mes asaj që kërkohet për të mbështetur në mënyrë të qëndrueshme kërkimin dhe nivelit të investimit që raportojnë institucionet vendase.
Një pjesë e madhe e mbështetjes për kërkimin shkencor në vend vjen nga burime të jashtme: 1/3 e buxhetit të vitit 2024 për këtë fushë, sipas të dhënave të përmendura, buron nga financimi i huaj. Ky financim mbart edhe detyrimin për pjesëmarrje në projekte të ndryshme ndërkombëtare. Një nga programet më domethënëse është “Horizon Europe”. Të dhënat zyrtare tregojnë se Shqipëria ka arritur të përfitojë 11 milionë euro nga ky program. Brenda tij, janë paraqitur rreth 900 aplikime, nga të cilat janë kualifikuar si fituese vetëm 60. Nga fondet e përfituara, rreth 4 milionë euro i kanë marrë organizatat dhe 3.7 milionë euro i kanë përfituar universitetet.
Kur krahasohet performanca rajonale, argumentohet se Shqipëria lë pas vetëm Kosovën. Në këtë drejtim janë përmendur vende si Serbia, Mali i Zi dhe Bosnja e Hercegovina, të cilat shfaqin përqindje suksesi më të lartë në marrjen e fondeve. Pedagogu Aleko Miho ka theksuar këtë diferencë, ndërsa kërkuesi shkencor Taulant Muka ka ngritur pyetjen pse universitetet shqiptare nuk arrijnë të marrin më shumë fonde europiane, edhe pse kanë akses në programe me vlera të larta. Ai ka sjellë edhe shembull krahasues: Serbinë, ku universiteti i Bioteknologjisë që po ndërtohet, sipas tij, kushton 500 milionë euro nga BE. Ndërkohë, sipas të njëjtës deklaratë, fondet që kanë marrë universitetet nga BE janë rreth 400 mijë euro, të barasvlershme me pagën e një drejtori epidemiologjie në Zvicër.
Në kontrast të fortë me nevojat e shprehura dhe motivet që kanë shoqëruar protestat studentore, rezulton se megjithëse ka fonde të orientuara edhe për kërkimin shkencor, një pjesë e konsiderueshme e parave të universiteteve shkon për rikonstruksion, mobilim dhe siguri fizike. Konkretisht, Universiteti Politeknik ka shpenzuar rreth 4.1 milionë euro për investime të lidhura me ndërtimet dhe rikonstruksionet. Universiteti i Tiranës ka shënuar rreth 3.6 milionë euro, ndërsa Universiteti i Durrësit rreth 3.5 milionë euro për mobilimin e një ndërtese. Për rikonstruksionin e godinës së Farmacisë, Universiteti i Mjekësisë ka shpenzuar mbi 2.1 milionë euro.
Transparenca e financave ka qenë një prej premtimeve të “Paktit për Universitetin”, por raportet e Qëndresës Qytetare evidentojnë vështirësi në aksesin ndaj kontratave, dokumentim të pamjaftueshëm të disa shpenzimeve dhe përqendrim të pagesave te disa operatorë ekonomikë. Rigels Xhemollari ka vënë theksin te dallimi mes asaj që ndodh në sektorin privat dhe investimeve në publik: sipas tij, në privat ka laboratorë, ndërsa në publik rikonstruktohet një sallë, madje tre herë, vetëm që të “vjedhen fonde”. Këto të dhëna e vendosin në qendër të debatit jo vetëm shumën totale të shpenzimeve, por edhe mënyrën se si ato shpërndahen mes kërkimit shkencor dhe zërave të tjerë.
Botuar fillimisht në Bota Sot
